Βλάσης Ρασσιάς «Η Ιστορία του κινήματος της Ελεύθερης Σκέψης»

Ένα χρήσιμο βιβλίο για τους αναγνώστες του ορθόδοξου αλλά «θρησκευτικά ουδέτερου» Κράτους. Εκδόσεις Ανοιχτή Πόλη

Του συνεργάτη μας Κ.Π.Δ.

Το βιβλίο εκδόθηκε το 2017, αλλά μου δόθηκε η δυνατότητα να το διαβάσω πρόσφατα. Πρόκειται για ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο, που μέσα στις 160 σελίδες του κάνει μια συνοπτική ιστορική αναφορά, εξαιρετικά ενημερωτική και χρήσιμη, για όποιον θέλει να μάθει πως έχουμε σήμερα κατακτήσει στη χώρα μας και πολύ περισσότερο στην υπόλοιπη Δύση, τα όποια δικαιώματα ελεύθερης σκέψης και έκφρασής της, μακριά από τα δεσμά των τοπικών παραδόσεων και κάθε μορφής ανορθολογισμού, όπως κυρίως τον έχουν επιβάλει οι διάφορες χριστιανικές Εκκλησίες. Η πνευματική δουλεία που επιβλήθηκε κυρίως στο μεσαιωνικό κόσμο πάνω στον ταλαίπωρο άνθρωπο βρήκε πολλά πεδία άσκησης της σκοτεινής εξουσίας της μέχρι και σήμερα, ιδιαίτερα στα Βαλκάνια και στην Ανατολή, που φαίνονται σαν να μην τα άγγιξε ο Διαφωτισμός.
Ο συγγραφέας νομίζω πως θέλει με το βιβλίο του να υπηρετήσει κυρίως δυο σκοπούς. Να τιμήσει τους μάρτυρες και τους κήρυκες της ελευθερίας του πνεύματος και να προειδοποιήσει πως αυτή η ελευθερία που απολαμβάνει σήμερα κυρίως ο δυτικός κόσμος δεν είναι καθόλου δεδομένη όπως το νομίζουν όση δεν έχουν γνώση της ιστορικής πορείας. Κινδυνεύει να περιοριστεί ή να εξαφανιστεί. Στο χέρι του καθενός μας είναι να εξοπλιστεί με την ιστορική και φιλοσοφική γνώση και με τη σειρά του να διαφωτίσει όσο και όπου μπορεί. Από τον πρόλογό του ήδη επισημαίνει την ενοχοποίηση της σεξουαλικότητας και την επιβολή ενός τυραννικού πολιτικού πλαισίου. Ο Ρασσιάς κατονομάζει και τον πατέρα αυτής της ατελείωτης αλυσίδας ρασοφόρων θεωρητικών του αυταρχισμού, τον Ευσέβιο της Καισαρείας, που πρώτος ανάμεσα στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς και ρήτορες συνέλαβε το σχήμα της ελέω θεού μοναρχίας: Ένας θεός στον ουρανό, ένας μονάρχης σε κάθε κοινωνία ανθρώπων.
Ουσιαστική και συμβολική χρονική αφετηρία του Κινήματος της Ελεύθερης Σκέψης ήταν η εκτέλεση (1600) στην εκκλησιαστική πυρά του Ιταλού πανθεϊστή φιλόσοφου, αστρονόμου, μαθηματικού και ποιητή Τζορντάνο Μπρούνο. Το βιβλίο ξεκινά με αυτόν που είχε το θάρρος να επισημάνει ότι η Φιλοσοφία αποτελεί το επιστημονικό εργαλείο των ικανών ανθρώπων ενώ η θρησκεία είναι ο μηχανισμός της ποδηγέτησης των αμαθών. Επισημαίνονται οι ιδέες του, οι συνεχείς περιπέτειες της καθηγητικής σταδιοδρομίας του, η στοχοποίησή του από εκκλησιαστικούς και πρόθυμους «σοφούς» και το φρικιαστικό του τέλος, που δείχνει και τον πανικό των δολοφόνων του, μπροστά σε όσα το θύμα τους εκπροσωπούσε. Τον ανέβασαν στην πυρά φιμωμένο, μπροστά στο συγκεντρωμένο διαστροφικό πλήθος, το απαραίτητο νομιμοποιητικό συμπλήρωμα κάθε τυραννίας, που εγκληματεί στο όνομα του θεού ή του λαού, συχνά και των δυο.
Από εκεί και πέρα ο Ρασσιάς ξετυλίγει με χρονική σειρά, τους σκυταλοδρόμους, ανθρώπους και ομάδες αυτού του μακρόχρονου και συνεχούς αγώνα απελευθέρωσης και φωτισμού του ανθρώπου. Η ανάγνωση του βιβλίου απέδειξε σε εμένα την προσωπική μου άγνοια πολλών προσώπων και πτυχών αυτού του κινήματος και νομίζω πως αξίζει να μελετηθεί από κάθε άνθρωπο που θέλει να έχει μια περιεκτική εικόνα αυτής της μακράς και περιπετειώδους απελευθερωτικής διαδρομής. Παρελαύνουν φιγούρες ξεχωριστών ανθρώπων, γενναίων, που είχαν το σθένος να αντιταχθούν, με την υποστήριξη άλλων γενναίων, στο σαρωτικό ρεύμα της πάνδημης ηλιθιότητας. Η επόμενη κομβική αναφορά γίνεται στον θεολόγο και φιλόσοφο Λουκίλιο Βανίνι που περιπλανήθηκε από την Ιταλία στη Γαλλία, στην Ελβετία στις Κάτω Χώρες, στην Αγγλία για να καταλήξει να καεί στην Τουλούζη αφού προηγούμενα του έκοψαν τη γλώσσα. Προκειμένου να σωθεί είχε αναγκαστεί να δημοσιεύσει χωρίς να το υιοθετεί, πλην μάταια, βιβλίο κατά του αθεϊσμού. Επανήλθε εκθέτοντας τις πραγματικές του απόψεις γεγονός που επιτάχυνε την αναπόφευκτη καταδίκη του.
Στη συνέχεια το βιβλίο καταπιάνεται με το κίνημα των Ντεϊστών επικεντρώνοντας κυρίως σε πρόσωπα της βρετανικής του έκφρασης, ενός κινήματος που δέχεται πως κυρίως η λογική και όχι η θεία αποκάλυψη ή η εκκλησιαστική παράδοση, είναι αυτές που πρέπει να καθορίζουν τον άνθρωπο.. Οι Ντεϊστές άλλος λίγο άλλος περισσότερο απορρίπτουν την οργανωμένη θρησκεία, καταφεύγουν σε μια θρησκεία της Φύσης και δέχονταν πολλοί από αυτούς πως μπορεί ο Θεός να έφτιαξε τον κόσμο, αλλά δεν επεμβαίνει στις λειτουργίες του. Μια αξιοπρόσεκτη περίπτωση, μέσα στις πολλές που επισημαίνονται, είναι και αυτή του Iρλανδού φιλόσοφου και συγγραφέα Τζον Τόλαντ (“Christianity not Mysterious”), που είχε την ατυχία να συμπέσει με ένα κλίμα άγριου φανατισμού. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ένα περιστατικό στα 1697 όταν τέσσερις γυναικούλες και δυο αγοράκια υποβάλλονται σε βασανιστήρια και καίγονται ως μάγοι. Ο Τόλαντ καταζητείται και το βιβλίο του καίγεται δημόσια.
Ακολουθεί ο Διαφωτισμός, στον οποίο γίνεται εκτενής αναφορά στο βιβλίο τόσο στους πρωταγωνιστές όσο και στο κλίμα της εποχής και στις ιδέες. Είναι κίνημα της ανερχόμενης αστικής τάξης που φιλελευθεροποιείται ζητώντας πολιτικές ελευθερίες, δικαιώματα, αξιοπρέπεια του ανθρώπου και ανεξιθρησκεία. Για να αντιληφθούμε σε τι περιβάλλον συμβαίνουν αυτά, μεταφέρω εδώ κάτι που νομίζω πως είναι εύγλωττο. Στα 1764 εκδίδεται το φιλοσοφικό λεξικό του Βoλταίρου. Δυο χρόνια μετά στο Παρίσι ο νεαρός Σεβαλιέ Λα Μπαρ, καταδικάζεται σε κόψιμο ης γλώσσας, ακρωτηριασμό του δεξιού χεριού και κάψιμο στην πυρά μαζί με ένα αντίτυπο του λεξικού, επειδή κορόιδευε την Παρθένα Μαρία και δεν έβγαλε το καπέλο του μπροστά σε μια λιτανεία. Οι Διαφωτιστές που πίστευαν πως ο ορθός λόγος τους θα άλλαζε τα πράγματα αποδείχτηκαν υπερβολικά αισιόδοξοι. Ο Ρασσιάς επισημαίνει και το κίνημα του Αντι-Διαφωτισμού, μια οργανωμένη αντίδραση των θεοκρατών, που μέχρι σήμερα επιβιώνει, στην πατρίδα μας ιδιαίτερα με ένα μάτσο «διανοούμενους», έναν-δυο με αριστερή προέλευση, που ακολουθούν το λεγόμενο νέο-Ορθόδοξο ρεύμα.
O Ρασσιάς περνά στην άλλη ακτή του Ατλαντικού και καταπιάνεται ανάμεσα σε άλλους και με τον Τόμας Παίην, Άγγλο από οικογένεια Κουάκερων, που με προτροπή του Φραγκλίνου εγκαθίσταται στη Φιλαδέλφεια, μάχεται κατά της δουλείας («Justice and Humanity»). Ο Ρασσιάς κάνει συνεχώς αντιπαραβολές ταυτόχρονων γεγονότων για να μετρήσει ο αναγνώστης τα μεγέθη μέσα στο κλίμα της εποχής. Την ίδια εποχή (1775) στην Πολωνία καίγονται εννιά «μάγισσες» στην Πολωνία. Λίγο μετά ο Παίην έχοντας επιστρέψει στην Αγγλία εκδίδει τα «Δικαιώματα του Ανθρώπου», αιτία που το σκάει κακήν κακώς στο επαναστατημένο Παρίσι. Στα 1792 εκδίδει το περίφημο «Ο αιώνας της Λογικής», που έγραψε στις παρισινές φυλακές, όπου τον οδήγησαν οι γνωστές ενδοεπαναστατικές αντιπαλότητες. Εκεί επιτίθεται ευθέως στο Χριστιανισμό ως θρησκεία που επιβλήθηκε με την ωμή βία. Αργότερα πεθαίνει στην Αμερική, φτωχός και καταδιωγμένος, δεχόμενος ανυποχώρητοι στο επιθανάτιο κρεβάτι τις πιέσεις κληρικών και του θρησκόληπτου γιατρού του να μετανοήσει. Αυτό είναι ένα μοτίβο που αντιμετώπισαν πολλοί φιλόσοφοι λίγο πριν διαβούν τον Αχέροντα. Είκοσι έξι χρόνια μετά ο μετέπειτα Πρόεδρος Λίνκολν θα γράψει δοκίμιο υπεράσπισής του, που θα το εξαφανίσει ένας φίλος του για να διασώσει την πολλά υποσχόμενη μελλοντική πολιτική σταδιοδρομία του.
Το βιβλίο περνά στον 19ο αιώνα ασχολούμενο με εμβληματικές μορφές της ελεύθερης σκέψης και στις δυο ακτές του Ατλαντικού. Ανάμεσά τους οι όλοι τους ξεχωριστές προσωπικότητες, γενναίοι μαχητές, με δυνατή πένα και ακαταμάχητους στοχασμούς, με περιπέτειες και διαδρομές που αξίζει να μελετηθούν όχι μόνο μέσα από αυτό το βιβλίο αλλά με αφορμή αυτό θα ήταν ευχής έργο αν κάποιοι αναγνώστες εξορμούσαν σε ατομικές μελέτες και έρευνες αυτής της, εν πολλοίς άγνωστης, αξιομνημόνευτης σειράς αγωνιστών της δυτικής πρωτοπορίας, ενάντια στη δημόσια βλακεία και στον τυραννικό αυταρχισμό της εκκλησιαστικής και της δουλικής της (κακή ώρα σήμερα και στην Ελλάδα) κρατικής εξουσίας. Εντελώς συμβολικά σημειώνω τρία ονόματα. Αυτά της Σκωτσέζας μετανάστριας στις ΗΠΑ Frances Whright, του 18χρονου δημοσιογράφου συγγραφέα ερωτικών διηγημάτων George Reynolds και του 25χρονου ιντιβιντουαλιστή αμερικανού αναρχικού δικηγόρου Λύσανδρου Spooner, με μεγάλη πίστη στην ατομική αξία, που δεν υποκύπτει στην αγέλη του όχλου. Όποιος ορμώμενος από το βιβλίο του Ρασσιά καταδυθεί στις λεπτομέρειες του βίου τους, θα γεμίσει από αισιοδοξία και πίστη για το αθάνατο πνεύμα των ελεύθερων ανθρώπων, που μέσα από διαδοχικές μάχες, από ήττες που ηθικά και στρατηγικά είναι νίκες αλλά και από καθαρές νίκες, οι οποίες αν αυτός ο κόσμος συνεχίσει να υπάρχει, θα φωτίσουν κάποτε τις συνειδήσεις της πλειοψηφίας των ανθρώπων.
Το βιβλίο περνάει μετά στη Γαλλική Επανάσταση και στους Ιακωβίνους. Ο γαλλικός κλήρος αναγκάζεται να κόψει την επαφή με τη Ρώμη και να δώσει όρκο πίστης στη Δημοκρατία. Η χριστιανική μέτρηση του χρόνου καταργείται, κατάσχεται η αμύθητη ιερή περιουσία, καταργείται η αγαμία των ιερέων. Ο πάπας απάντησε με αφορισμό σε όσους ιερωμένους υποτάχτηκαν. Στα 1798 οι Γάλλοι καταλαμβάνουν τη Ρώμη και μεταφέρουν τον αιχμάλωτο πάπα Πιο VI στη Γαλλία, όπου και πεθαίνει την επόμενη χρονιά.
H καταγραφική εξιστόρηση συνεχίζεται με την ελεύθερη σκέψη του 19ου αιώνα, επισημαίνοντας διάφορες περιπτώσεις όπως αυτή του Ρόμπερτ Όουεν και της «Moral Physiology», ενός βιβλίου του όπου προπαγανδίζεται το θέμα ταμπού της αντισύλληψης, του Άγγλου εκδότη και ποιητή Έντουαρντ Μόξον που καταδικάστηκε επειδή μετέφρασε ολόκληρο το τολμηρό «Queen Mab» του Σέλλεϋ χωρίς λογοκρισία, του ηθοποιού Charles Southwell που εκδίδει το αθεϊστικό περιοδικό «Μαντείο της Λογικής» και λίγο μετά συλλαμβάνεται, φυλακίζεται, δικάζεται και καταδικάζεται για βλασφημία σε ένα χρόνο καταναγκαστικά έργα και χρηματικό πρόστιμο. Ο Ρασσιάς εκθέτει τις περιπέτειες του περιοδικού, τις καταδίκες των βλάσφημων εκδοτών του ακόμη και σε καταναγκαστικά έργα να σπάζουν πέτρες με ξυρισμένο κεφάλι. Ανάμεσα στις καταδίκες ξεχωρίζει αυτή μιας νέας κοπέλας της Ματίλντα Roalfe, η οποία στη δίκη της είπε την αυτονόητη αλήθεια πως σημασία δεν έχει αν η κρατική θρησκεία του Χριστιανισμού είναι αληθής ή όχι, σημασία έχει να υπάρχει η ελευθερία της έκφρασης κάθε άποψης.
Στις ΗΠΑ συναντάμε την ισχυρή βοήθεια που δίνουν οι χριστιανικές Εκκλησίες στον κατάπτυστο θεσμό της δουλείας. Στα 1845 πρώην σκλάβος Frederick Douglas απευθύνει μέσω ενός βιβλίου του έναν πραγματικό φιλιππικό κατά της υποκρισίας των χριστιανικών εκκλησιασμάτων, που υποθάλπουν την εγκληματική δράση κατά των σκλάβων και κατά των ελευθεροφρόνων. Στη Βοστώνη ο χριστιανικός όχλος αποπειράται να λυντσάρει στα 1850 τον εκδότη του «Aπελευθερωτή» (“Liberator”) Ουϊλλιαμ Γκάρισσον. Το αμερικανικό Σύνταγμα ντρέπεται και εθελοτυφλεί και δεν αναφέρεται πουθενά στη δουλεία, μιλώντας απλά για άτομα που είναι υποχρεωμένα κατά τους Νόμους κάθε Πολιτείας να προσφέρουν υποχρεωτικές υπηρεσίες. Την ίδια εποχή (1849) στο Λονδίνο ο Αγγλικανός βικάριος του Hoxton απαιτεί και πετυχαίνει να διωχθεί από την οικογένειά του ο 16χρονος (!) Charles Bradlaugh ως άθεος, ο οποίος ήταν αρκετά τυχερός να μπει στην προστασία της χήρας ενός ελευθερόφρονα, της Eλίζας Carlile και να έλθει σε επαφή με το κίνημα του Σεκιουλαρισμού (εκκοσμίκευσης), στο οποίο αναπτύσσει δράση. Στην κόρη του δίνει το όνομα της Υπατίας.
Το βιβλίο συνεχίζει με τις προσωπικότητες και τα κινήματα στη Γαλλια και στην Ιταλία, κάνοντας και μια αναφορά στον Έλληνα αναρχικό Πλωτίνο Ροδοκανάτη (στην ελληνική βιβλιογραφία τον λένε Ροδοκανάκη), που αγωνίζεται στο Μεξικό. Στην Ιταλία του 1865, ο ποιητής Τζοζουέ Αλεσάντρο Τζουζέπε Καρντούτσι εκδίδει το διάσημο προκλητικό ποίημά «Ύμνος στο Σατανά», για να συμπέσει με το 20ο Οικουμενικό Συμβούλιο του Βατικανού, σε μια εποχή που ο επαναστατικός πυρετός κατά του παπισμού ήταν έντονος. Η Μαρία Σεραφίνι (1873) με ένα βιβλίο της επιτίθεται στην απαγόρευση του διαζυγίου. Στη Γαλλία έχουμε την ίδια εποχή εκδόσεις και δράσεις ελευθεροφροσύνης Δημοκρατικών, Επαναστατών, Μπλανκιστών, που εκτίθενται πυκνά στο βιβλίο, που αμέσως μετά περνά ξανά τις ΗΠΑ. Ανάμεσα στις εκτιθέμενες εξελίξεις αξίζει να επισημάνουμε το Συνέδριο της ‘Φιλελεύθερης Λίγκας’ στο Σικάγο (1879), το οποίο διακηρύσσει πως αν οι Χριστιανοί επιθυμούν ειλικρινά να απαγορευθεί αυτό που ονομάζουν «άσεμνο έντυπο υλικό», οφείλουν να ξεκινήσουν από τις τολμηρές διηγήσεις της Βίβλου.
Ανάμεσα στις αναρίθμητες μάχες της δυτικής ελευθεροφροσύνης που εκτίθενται, ιδιαίτερα αξιοσημείωτη είναι αυτή του Καταλανού αναρχικού τέκτονα παιδαγωγού Φραντσέσκο Φερρέρ, που ανοίγει στη Βαρκελώνη το 1901 το μικτό «Σύγχρονο Σχολείο» (“La Escuela Moderna”). Πέντε χρόνια μετά οργανώνει στην πόλη διαδήλωση υπέρ του κοσμικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Η Εκκλησία και οι αρχές στήνουν σκευωρία εναντίον του, τον φυλακίζουν και όταν αποφυλακίζεται από έλλειψη στοιχείων εναντίον του, το σχολείο έχει κλείσει. Ταξιδεύει και δρα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και επιστρέφει αργότερα στην Καταλωνία όπου τουφεκίζεται το 1909, θύμα νέας συκοφαντικής σκευωρίας, παρά τη διεθνή συμπαράσταση, στην οποία μετείχε και η Θεσσαλονίκη με μαχητική διαδήλωση λίγων εκλεκτών στους δρόμους της.
Ο Ρασσιάς καταλήγει με μια πολύ πυκνή έκθεση της Ιστορίας της Ελεύθερης Σκέψης στο Μεσοπόλεμο καταλήγοντας με τον Μακ Κάμπε που εξέδωσε το απολαυστικό «Τι στοιχίζει ο Θεός στον άνθρωπο» (1933). Ούτε αυτός θα γλυτώσει τις σκευωρίες και τους διωγμούς κι όταν πεθάνει το 1955, ο θρησκόληπτος σπιτονοικοκύρης του θα κάψει τα αρχείο του. Θέλω να καταλήξω με την προσωπική επισήμανση πως η πυρπόληση των βιβλίων είχε καθιερωθεί από το 325 με έδικτο του Αγ.Κωνσταντίνου που διέταζε να καούν τα συγγράμματα των Αρειανιστών, γεγονός που (μαζί με πολλές ενοχές του ακόμη) δεν εμποδίζει η «μισή» Ελλάδα, να φέρει το όνομά του κι αυτό να θεωρείται λογικό.

*

©Κ.Π.Δ.