Δημήτρης Φύσσας: Δέκα σημεία για το «Όλη νύχτα εδώ» του Ιάσονα Χανδρινού

Ιάσονας Χανδρινός, Όλη νύχτα εδώ -Μια προφορική ιστορία της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου
Επιμέλεια-Εισαγωγή: Ιάσονας Χανδρινός. Εκδόσεις Καστανιώτη, σελ. 800

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου και οι μικρόψυχοι επικριτές μιας σπουδαίας δουλειάς

Το «Όλη νύχτα εδώ. Μια προφορική ιστορία της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου» είναι το σημαντικότερο βιβλίο που έχω διαβάσει για την εξέγερση του Πολυτεχνείου, νομίζω σημαντικότερο κι από τα πεντάτομα Πρακτικά της σχετικής δίκης του 1975- και δεν έχω διαβάσει και λίγα. Τα δέκα σημεία που ακολουθούν αιτιολογούν αυτή τη γνώμη μου, αντικρούοντας ταυτόχρονα μικρόψυχες, βιαστικές και τελικά άδικες επικρίσεις που τείνουν να υποτιμήσουν τη σπουδαία δουλειά.

  1. Ο Χανδρινός μόχθησε επί σχεδόν δέκα συναπτά χρόνια να μαζέψει / απομαγνητοφωνήσει / επιμεληθεί / υπομνηματίσει (σε ελάχιστα, μα καίρια σημεία, επειδή διασταυρώνονται μεταξύ τους) ογδόντα τέσσερις μαρτυρίες (βάλε κι άλλες που τελικά δε δημοσιεύτηκαν), να γράψει Πρόλογο / Εισαγωγή (όπου πολύ έξυπνα «έχωσε» και τη Βιβλιογραφία του, υποσημειωμένη) / Χρονολόγιο και να συνθέσει αλφαβητικό Ευρετήριο, ενώ ποιος ξέρει επί πόσον καιρό μελετούσε υλικό.
    Με ελάχιστες εξαιρέσεις (τη μαρτυρία της Αγγελικής Ξύδη τού την έδωσε έτοιμη ο Κώστας Κορνέτης, του Διονύση Τσακνή την κατέγραψε ο Κωστής Χριστοδούλου), όλα αυτά τα έκανε μόνος του.
  2. Εγώ, για να μελετήσω και ν΄ αφομοιώσω τα περιεχόμενα των 800 σελίδων του βιβλίου και να γράψω αυτό το σημείωμα, χρειάστηκα ένα δίμηνο συστηματικής ανάγνωσης. Απορώ πώς κάποιοι, βασισμένοι σε μια και μόνη μαρτυρία (κάτι λιγότερο από 7 σελίδες στο σύνολο) βιάστηκαν να κρίνουν αρνητικά το βιβλίο. Πολύ αμφιβάλλω αν οι επικριτές το διάβασαν. Για μένα είναι ολοφάνερο ότι περιορίστηκαν σ΄ αυτή τη μια μαρτυρία και στο μέρος της Εισαγωγής  του βιβλίου που την αφορά, ούτε καν σε ολόκληρη την Εισαγωγή.
  3. Η επίμαχη μαρτυρία είναι του Κώστα Βουλιέρη, διοικητή των λοκατζήδων που πήραν μέρος στην εκκένωση του Πολυτεχνείου. Οι κυριότερες από τις αρνητικές αντιδράσεις προήλθαν από το σοβαρό δημοσιογράφο Δημήτρη Ψαρρά («Η δικαίωση των τανκς», «Εφ. Συν.», 17.11.2019, μόλις τον επόμενο μήνα από την έκδοση του βιβλίου)  και από τον πολιτικό Κώστα Λαλιώτη, ηρωικό πρωταγωνιστή της εξέγερσης  («Η ευθύνη του ιστορικού. Από τις ερπύστριες των τανκς στις ερπύστριες της μετα-αλήθειας και της μετα-ιστορίας. Το Πολυτεχνείο ζει με τις πυρακτωμένες αλήθειες του», «Books’ Journal», Ιανουάριος 2020. Όμως το κείμενο είναι χρονολογημένο 23.11.2019».
  4. Ο πρώτος καταλόγισε στον Χανδρινό, ανάμεσα στ΄άλλα, «κρούσμα …συκοφαντίας», «δεν είναι δυνατόν να μην παρατίθεται ούτε μια υποσημείωση που να προειδοποιεί τον αναγνώστη για τη διαστρέβλωση της ιστορίας», «δεν φρόντισε να προφυλάξει τον αναγνώστη από την αθλιότητα με μια άλλη υποσημείωση ουσίας, αλλά ενίσχυσε την αξιοπιστία της μαρτυρίας», «Πολύ φοβάμαι ότι η ασχολίαστη αναπαραγωγή της αθλιότητας πηγάζει από μια εντελώς ανιστόρητη εικόνα της πολιτικής περιόδου», «Το σφάλμα του επιμελητή είναι νομίζω προφανές και χοντροκομμένο. Αντιμετωπίζει την εξέγερση ως ένα απλό κίνημα διαμαρτυρίας σε ένα σύνηθες αστικό καθεστώς, λησμονώντας ότι πρόκειται για κορύφωση του ειρηνικού μαζικού αγώνα εναντίον μιας στυγνής δικτατορίας. Αυτό το σοβαρό επιστημονικό λάθος τον οδήγησε στην ασχολίαστη αναπαραγωγή της αθλιότητας».
  5. Ο δεύτερος σ΄ ένα κείμενο – ποταμό (πέντε σελίδες στο μέγα σχήμα της «BJ», 17 αριθμημένα και αναλυτικότατα σημεία), αφού υποστηρίξει, κατά το σύνηθες -αλλά όχι ορθό- ότι «η εξέγερση του Πολυτεχνείου αποτελεί … «τον καταλύτη για την πτώση της Δικτατορίας» (αυτό το ρόλο τον έπαιξε το χουντικό πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και η τούρκικη εισβολή που επακολούθησε), αφού ξοδέψει πολύτιμο χώρο σε γενικότητες, αφού αναρωτηθεί αν τα «μετα-ψέματα» του Βουλιέρη «μπορούν να βαφτιστούν ασχολίαστες αφηγηματικές ‘μετα-αλήθειες’ για τη συγγραφή ενός φιλοχουντικού σεναρίου ‘μεταϊστορίας’» (sic) κι αφού δεχτεί ότι υπάρχουν 80 «συγκλονιστικές αφηγήσεις» και τέσσερις αρνητικές (στην πραγματικότητα τρεις είναι, και 81 είναι οι «καλές», αλά είπαμε, διάβασε άκρως επιλεκτκά), αφού λοιπόν τα κάνει όλα αυτά στα σημεία 1-7, μόλις στα σημεία 8 – 13 περνάει στην ανασκευή  των προφανών ψεμάτων του Βουλιέρη- ανασκευή περιττή, γιατί «όλοι γνωρίζουν» (επαναλαμβανόμενη έκφραση του Λαλιώτη) την αλήθεια. Ολόκληρος Κώστας Λαλιώτης, που είχε τη μαγκιά να πηδήξει αυτόβουλα τα κάγκελα και να σταθεί μπροστά στα τανκς εκείνη τη νύχτα, ποια ανάγκη έχει ν΄ «αποκαλύπτει» το Βουλιέρη; Στα τελευταία σημεία 14-17, πάντως, ο Λαλιώτης περιλαβαίνει ξανά το Χανδρινό. Μερικές αναφορές του εδώ: α) «Ο ιστορικός ναρκισσισμός… παγίδευσε τον ερευνητή σε έναν ρόλο ‘επιτήδειου ουδέτερου’. Ίσως γι΄ αυτό κρατούσε μια ‘αφήγηση’  εξόφθαλμα ψευδέστατη και άθλια … στα συρτάρια του από το 2011… Ίσως να είχε την ψευδαίσθηση και την αυταπάτη ότι η ‘αφήγηση’ μπορούσε να αναδειχτεί σε έναν ‘άσσο’ για μια άλλη ‘θέαση’ της Ιστορίας…». β) [Ο Χανδρινός γράφει για το Βουλιέρη]: «‘αφηγείται τα γεγονότα με βάση συγκεκριμένους –και άκρως ενδιαφέροντες- θεματικούς / μνημονικούς άξονες’…». [Και ο Λαλιώτης συμπεραίνει από την παράθεση των αξόνων ότι, κατά τον Χανδρινό:]  «…Με άλλα λόγια … ο … Γουνελάς  και ο …Βουλιέρης δεν είναι εκφραστές της χούντας».  γ) θεωρεί ότι ο Χανδρινός εκφράζει «μια γενιά χωρίς γενάρχες» (sic)- ευθεία βολή στη νεαρή ηλικία του ιστορικού δ) ο Χανδρινός «έχει διαπράξει ένα ολέθριο λάθος, ένα τραγικό λάθος … [που] έγκειται τόσο στην ασχολίαστη και αδιασταύρωτη ‘αφήγηση του … Βουλιέρη, όσο και στον αξιολογικό σχολιασμό αυτής της ‘αφήγησης’ στην εισαγωγή’» δ) «για τον Ιάσονα Χανδρινό  η δραστική αποκατάσταση της αλήθειας … προβάλλει ως η μοναδική και λυτρωτική οφειλή του». Στο τέλος δεν την γλιτώνει ούτε ο εκδότης Καστανιώτης, στον οποίο ο Λαλιώτης χρεώνει ακριβώς την ίδια οφειλή.
  6. Καταλογίζεται επομένως στο Χανδρινό ότι α) τόλμησε να βάλει τη μαρτυρία Βουλιέρη ισότιμα με τις άλλες, στην αλφαβητική σειρά της β) δεν την αποδόμησε έστω με υποσημειώσεις γ) ότι ενώ είχε τη μαρτυρία αυτή από το 2011 την κράτησε για το τέλος του 2019 δ) η ηλικία του ε) πλείστα όσα πιθανά συνωμοσιολογικά σενάρια στ) ου δίνεται όμως και η δυνατότητα για «λυτρωτκή οφειλή».
  7. Πάμε ένα ένα. α) Η μαρτυρία Βουλιέρη πολύ σωστά βρίσκεται στην αλφαβητική της σειρά και όχι ας πούμε σε παράρτημα ή σε κάποια άλλη ομάδα, μαζί με το Γουνελά και μαζί με τον ανώνυμο στρατιώτη. Αυτή είναι η λογική του βιβλίου. Έτσι ξεχωρίζει καλύτερα η μπουρδολογία του χουντικού γιατί αυτοϋπονομεύεται, κάτι που δε θα συνέβαινε αν ο Χανδρινός την είχε τοποθετήσει χωριστά, υπονομεύοντάς προοιμιακά ο ίδιος (κι ελπίζω, παρά τις πιέσεις, να μην το κάνει σε επόμενη έκδοση).  Κι όποιος/α  κάτσει και διαβάσει το βιβλίο θα δει ότι το βάρος (πλήθους, ουσίας κλπ) πέφτει στις 81 μαρτυρίες, και όχι στη 1 στις 2 ή στις 3.  Δε θα μπορούσε να υπάρξει μεγαλύτερη καταδίκη της χουντικής «λογικής», και συνάμα πιο ειρωνική αντιμετώπισή της, από την ένθεση της μαρτυρίας Βουλιέρη στην αλφαβητική της σειρά. Φυσικά, απαιτείται και κάποια αναγνωστική προσπάθεια για το σύνολο του βιβλίου, όχι να διαβαστεί ο Βουλιέρης σκέτος. Δύσκολο, έτσι; γ) Δεν είναι δουλειά του προφορικού ιστορικού ν΄ αποδομεί τις μαρτυρίες που καταγράφει. Αυτό είναι δουλειά του/της αναγνώστη/ώστριας, που κάνει τις συγκρίσεις, διαβάζοντας, επαναλαμβάνω το σύνολο του βιβλίου. Διαφορετικά, το βιβλίο θα ήταν άλλο τόσο.  Εγώ εντόπισα απειράριθμες αντιφάσεις ανάμεσα στις μαρτυρίες. Εντόπισα μια τουλάχιστον μαρτυρία με παραληρηματικά στοιχεία. Εντόπισα μια μαρτυρία εξόφθαλμα κομπαστική, αφού ο αφηγητής ισχυρίζεται ούτε λίγο ούτε πολύ ότι ο ίδιος και η παρέα του κάνανε το Πολυτεχνείο. Σκεφτείτε τώρα ο Χανδρινός να καθόταν να διέψευδε, να αποκήρυττε, να αποδομούσε. Αν ήταν τυπική αφηγηματική Ιστορία, ίσως να μπορούσε ή και να όφειλε. (Που δεν την έχουμε εδώ ανάγκη, γιατί τα γεγονότα καθαυτά δεν αμφισβητούνται). Όμως η προφορική Ιστορία δε λειτουργεί έτσι. Η Προφορική Ιστορία καταγράφει το υποκειμενικό μικρογεγονός- και απαιτεί, στη συνέχεια, συμμετοχή του/της  αναγνώστη/ώστριας, δε δίνει έτοιμη μασημένη τροφή. Απαιτεί δηλαδή ουσιώδη και πλήρη αναγνωστική πράξη. Εσείς που σπεύσατε να επικρίνετε το Χανδρινό λίγες μέρες μετά την έκδοση του βιβλίου, συμμετείχατε στην αναγνωστική πράξη διαβάζοντας   ό  λ  ε  ς   τις μαρτυρίες;  (Εννοείται ότι αυτά που γράφω εδώ ισχύουν και για την Εισαγωγή)  δ) Πέρα από το προφανές, ότι κάθε συγγραφέας αποφασίζει ο ίδιος πότε θα εκδώσει το βιβλίο του και θα δημοσιοποιήσει ό,τι έχει συλλέξει, απορώ πώς οι τιμητές του Χανδρινού δεν πρόσεξαν ότι και πολλές άλλες μαρτυρίες είχαν καταγραφτεί το 2011, ενώ η τελευταία (Ιωάννα Καρυστιάνη) μόλις ένα μήνα πριν την έκδοση του βιβλίου. Δηλαδή, ο προφορικός ιστορικός  δούλευε μέχρι τελευταία στιγμή- σκεφτείτε το λίγο δ) η ηλικία ποτέ δεν είναι επιχείρημα, ούτε προς τα πάνω, ούτε προς τα κάτω. Ας μάζευε όλες αυτές τις μαρτυρίες όποιος/α ήθελε από τη «Γενιά του Πολυτεχνείου», το πεδίο ήταν ελεύθερο. Κανείς όμως δεν το τόλμησε. Μέχρι που το έκανε ένας άνθρωπος γεννημένος μόλις το 1984. Κι αντί να του πούμε χίλια «μπράβο», τον κακίζουμε κι από πάνω ε) Το αν αυτό το βιβλίο είναι «Δικαίωση των τανκς», «ιστορικός ναρκισσισμός» ή ισχυρίζεται ότι ο Βουλιέρης δεν ήταν εκφραστής της χούντας, αν «αντιμετωπίζει την εξέγερση ως ένα απλό κίνημα διαμαρτυρίας σε ένα σύνηθες αστικό καθεστώς» (sic), αν διαπράττει «σοβαρό επιστημονικό λάθος» που  «τον οδήγησε στην ασχολίαστη αναπαραγωγή της αθλιότητας» και τόσα άλλα, όλα αυτά αποτελούν επιπόλαιη ανάγνωση, συνολικό συμπέρασμα από μερικευμένα στοιχεία και,  τελικά, κακοπιστία στ) Η διέξοδος που «μεγαλόψυχα» του προτείνετε, όπως και στον εκδότη, έχει καθαρά θεολογική βάση- κι ως τέτοια, ελπίζω να απορριφθεί από τον ιστορικό.
  8. Δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία ότι ο Χανδρινός σύνθεσε ένα μείζον βιβλίο αναφοράς στο θέμα του. Στο μέλλον αυτό θα φανεί. Επειδή όμως ζούμε στην Ελλάδα τού τώρα, θα είναι μεγάλη αδικία αν στους συγκαιρινούς μας το βιβλίο αυτό περάσει σα δικαίωση της χούντας, αμφιλεγόμενο πόνημα, εκδοτική αρπαχτή (γιατί ακούστηκε κι αυτό) ή οτιδήποτε συναφές.
  9. Συνοπτικά, ιδού μερικές από τις πάμπολλες αρετές στις καταγραφές του πονήματος: σαφήνεια στην αρχική «ταυτότητα» της καταγραφής και του «πληροφορητή» (όνομα, τοτινές ιδιότητες, τόπος και χρόνος γέννησης, χώρος –χρονολόγηση – διάρκεια της καταγραφής), πολλαπλότητα των ιδιοτήτων (απλοί φοιτητές, οργανωμένοι φοιτητές όλων των τάσεων, συνδικαλιστές και παράνομοι, μαθητές, εργαζόμενοι, οι λίγοι προαναφερθέντες στρατιωτικοί. Επίσης, άντρες – γυναίκες, ποικίλες ηλικίες και μορφωτικά επίπεδα, τραυματίες και μη, συλληφθέντες και κρυπτόμενοι. Υπέροχη ζωντάνια του προφορικού λόγου, που δε συγκρίνεται με καμιά φτιαχτή γραπτή πρόζα (ήδη αυτό υπογραμμίζεται από τον τίτλο: «Όλη νύχτα εδώ», όχι «όλη τη νύχτα εδώ»). Λεπτομέρειες βίου, υποκειμενικές ματιές στο μείζον γεγονός από ποικίλες εστιάσεις, αυτοκαταγραφές συναισθημάτων, δύσκολες ενίοτε παραδοχές (μαρτυρία Δημήτρη Κουμάνταρου), διαφορετικές ερμηνείες των ίδιων γεγονότων, αντιφάσεις κλπ. Με λίγα λόγια:  προφορικότητα – πολυμορφία – τεμαχισμένη βίωση.
  10. Δυο παρατηρήσεις για μελλοντική βελτίωση, αν ο Χανδρινός το κρίνει σκόπιμο: α) Στο αναλυτικό κατά τα άλλα Χρονολόγιο λείπουν τα γεγονότα 15 – 22 Ιουλίου 1974: πραξικόπημα στην Κύπρο, σύντομος εμφύλιος εκεί, τούρκικη εισβολή  β) «του Γουδή / στου Γουδή» (επαναλαμβανόμενα, μια κι από κει ξεκινήσανε τα τανκς), «πλατεία Βάθη». Δεν πρόκειται απλά για λαθεμένους τύπους (αντίστοιχα: επαναφορά γένους μετά από τουλάχιστον 150 χρόνια χρήσης και υπερδιόρθωση), μια και τα  κανονικά τοπωνύμια είναι το Γουδ /  στο Γουδί- πλατεία Βάθης. Πρόκειται για αυτοαναίρεση της ίδιας της Προφορικής Ιστορίας, αφού στα ηχητικά αρχεία είμαι βέβαιος ότι το Γουδί είναι ουδέτερο κι η πλατεία θηλυκή, στο στόμα των «πληροφορητών». Αυτό βέβαια είναι θέμα όχι του ιστορικού, μα του  επιμελητή και, σε τελευταία ανάλυση, επέλασης του νεοκαθαρευουσιανισμού. Αλλά εδώ περνάμε σ΄ άλλα χωράφια.

Εύγε λοιπόν Ιάσονα Χανδρινέ, αξίζεις σίτιση στο Πρυτανείο.   Αναγνώστες/ώστριες και επαγγελματίες ιστορικοί, το βιβλίο και ο λόγος σε σας.

 

*

©Δημήτρης Φύσσας