στάχτες

Αντώνης Νικολής, Το Γυμναστήριο, εκδόσεις Ποταμός 2018

Η τραυματική μήτρα της αφήγησης:

Ο χώρος του οικείου, του πένθους και της ταυτότητας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η νουβέλα Το Γυμναστήριο του Αντώνη Νικολή αποτελεί μία από τις πιο απαιτητικές και τολμηρές αφηγηματικές καταθέσεις της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας. Πρόκειται για ένα σκοτεινό, υπνωτικό κείμενο που διερευνά τον οικιακό χώρο ως πεδίο τραύματος, πένθους και αποδόμησης της ταυτότητας. Η αφήγηση εκκινεί από την απώλεια της μητέρας των δύο ηρωίδων και εξελίσσεται σε ένα τοπίο ψυχικής αποσύνθεσης, όπου σώμα, μνήμη και γλώσσα φθείρονται παράλληλα.

Η παρούσα μελέτη προσεγγίζει τη νουβέλα μέσα από τη φεμινιστική ψυχαναλυτική θεωρία (Kristeva, Irigaray, Grosz) και τη θεωρία της queer αρνητικότητας (Edelman, Halberstam), υποστηρίζοντας ότι Το Γυμναστήριο διαμορφώνει μια λογοτεχνική αντίσταση απέναντι στις ετεροκανονικές και χρονικά καθορισμένες δομές. Η άρνηση γραμμικής εξέλιξης, η αναστολή του μέλλοντος και η εμμονική επιστροφή στο τραύμα διαμορφώνουν μια αφήγηση που υπονομεύει τη λογική της αποκατάστασης και της προόδου. Παράλληλα, η συγγένεια του ύφους του Νικολή με συγγραφείς όπως η Woolf, ο Beckett, η Lispector, η Jean Rhys και η Καραπάνου τοποθετεί το έργο σε μια παράδοση εσωτερικής, διαλυτικής γραφής.

Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΛΥΣΗΣ ΚΑΙ Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗΣ

Η ΠΛΟΚΗ

Η αφήγηση οργανώνεται γύρω από τη συμβίωση δύο ηλικιωμένων ετεροθαλών αδελφών, της Ράνιας και της Ρούλας, οι οποίες ζουν απομονωμένες μετά τον θάνατο της μητέρας τους. Ο χρόνος επανέρχεται σε κύκλους, εγκλωβισμένος σε έναν κλειστό οικιακό χώρο, όπου η καθημερινότητα διαρρηγνύεται από μνήμες και τραυματικές αναδρομές.

Η μητέρα, αν και νεκρή, παραμένει καθοριστική μορφή, καθώς η απουσία της στον παρελθόν, υπαρκτή και συναισθηματική, διαμόρφωσε τη θηλυκότητα των κοριτσιών μέσα από αστάθεια και έλλειψη. Πριν από κάθε τραυματικό γεγονός, προηγείται η αρχική μητρική ρωγμή.

Κεντρικός άξονας είναι το «γυμναστήριο» στο απέναντι κτίριο, το οποίο η Ράνια παρατηρεί από τη μπαλκονόπορτα του διαμερίσματος, όπου τα δύο πρόσωπα σκηνοθετούν τις καθημερινές αφηγηματικές εσπερίδες τους. Ο χώρος του «γυμναστηρίου» λειτουργεί ως επιφάνεια προβολής της επιθυμίας αλλά και ως επανενεργοποίηση του σεξουαλικού τραύματος. Στη νεότητά της, η Ράνια υπήρξε θύμα ομαδικού βιασμού, ένα γεγονός που έχει διαρρήξει τη σχέση της με το σώμα και τη μνήμη. Η αφήγησή της παραμένει διαρκώς κατακερματισμένη, ασταθής, συχνά αμφίσημη ως προς τα όρια μεταξύ φαντασιακού και πραγματικού.

Η Ρούλα, λιγότερο εκρηκτική αλλά σταθερά παρούσα, λειτουργεί ως αντιστικτική φωνή: συγκρατεί το τραύμα μέσα σε μια πρακτική καθημερινότητα. Η μεταξύ τους σχέση συγκροτεί έναν κλειστό μικρόκοσμο συνεξάρτησης, όπου η γλώσσα αντικαθιστά την εξωτερική κοινωνική ζωή.

Ο νεαρός άνδρας από το γυμναστήριο, ο «Βασίλης», εισβάλλει στον οικιακό χώρο και λειτουργεί ως καταλύτης. Η παρουσία του πυροδοτεί τη μετάβαση από τη μνημονική αναβίωση στη βίαιη πράξη, οδηγώντας στη σκηνή του φόνου, μια ακραία χειρονομία που δεν προσφέρει λύτρωση, αλλά επιβεβαιώνει τη βαθύτερη αποσύνθεση της υπαρξιακής συνθήκης των δύο γυναικών.

ΚΟΜΒΙΚΑ ΜΟΤΙΒΑ

1. Η σκηνή της λίμνης

Η αφήγηση της λίμνης ταλαντεύεται ανάμεσα στο φαντασιακό και στο πραγματικό. Η αισθησιακή ατμόσφαιρα και οι αφηγηματικές αστάθειες δημιουργούν αρχικά την εντύπωση μιας σκηνής επιθυμίας. Ωστόσο, τα αποσπάσματα ωμής βίας αποκαλύπτουν τον ομαδικό βιασμό ως βαθύ πρωταρχικό τραύμα. Η αφηγηματική αμφισημία αναπαριστά τον τρόπο με τον οποίο το τραύμα διαστρέφει τη μνήμη και τη γλωσσική του απόδοση.

2. Ο φόνος και η μεταφορά του σώματος

Η δολοφονία του «Βασίλη» συμπυκνώνει επιθυμία, εκδίκηση και ψυχική διάλυση. Η πράξη έχει χαρακτήρα παροξυσμικό και συμβολικό, ούτε αποκαθιστά το παρελθόν ούτε θεραπεύει το τραύμα. Η Ρούλα συμμετέχει στη συγκάλυψη μέσω της μεταφοράς των «δεμάτων» με το τεμαχισμένο σώμα, γεγονός που υποδηλώνει μια σιωπηρή συνενοχή. Η βία επιβεβαιώνει την αδυναμία υπέρβασης και δεν επιφέρει κάθαρση.

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΝΟΥΒΕΛΑΣ – ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Το Γυμναστήριο αναπτύσσεται σε παραισθησιακό ρυθμό, όπου το παρόν διαπλέκεται με βίαιες μνημονικές εκρήξεις. Η αφήγηση είναι θραυσματική, με επαναλήψεις και χρονικές συγχύσεις που αναπαριστούν τη δομή του τραύματος ως αδιάκοπη επιστροφή και όχι ως αναμνηστική αναφορά. Η νουβέλα αρνείται την κλασική δραματουργική εξέλιξη. Ο χώρος παραμένει στατικός, οι χειρονομίες επαναλαμβάνονται, και η απουσία τελικής λύσης μετατρέπει το έργο σε «στατικό δράμα», συγγενές με το θέατρο του παραλόγου. Η αφήγηση περιορίζεται στην εσωτερική εστίαση των δύο γυναικών· η εξωτερική αντικειμενική πραγματικότητα είναι ανύπαρκτη, υπάρχει μόνο η ψυχική εμπειρία.

Από την αρχή, ο αναγνώστης εισέρχεται σε έναν κόσμο όπου η «εγκατάλειψη» λειτουργεί ως ιδρυτικό γεγονός. Η μητέρα, πριν ακόμη αποβιώσει, είχε ήδη δημιουργήσει με τις συχνές ερωτικές αποδράσεις της μια μορφή απουσίας: παρότρυνε τα κορίτσια να λένε ιστορίες η μία στην άλλη «για να μη νιώθουν μόνες». Η αφήγηση προβάλλει ως μηχανισμός επιβίωσης και ως όχι αισθητική επιλογή, όπως ο λόγος αντικαθιστά την παρουσία. Η αρχική αυτή εντολή συγκροτεί την τραυματική μήτρα της σχέσης τους. Οι αδελφές μαθαίνουν να βιώνουν την εμπειρία έμμεσα, μέσα από διηγήσεις που λειτουργούν ως άμυνα απέναντι στον φόβο και στην εγκατάλειψη· η ζωή τους διαμεσολαβείται μόνο από τη γλώσσα.

Ο οικιακός χώρος καθίσταται έτσι αμφίσημος: ταυτόχρονα καταφύγιο και παγίδα. Η στατικότητα του διαμερίσματος αντιπαρατίθεται στην αδιάκοπη κίνηση του γυμναστηρίου απέναντι. Εκεί, τα σώματα εκτίθενται δημόσια και επιτελούν δύναμη· εδώ, το σώμα παραμένει φορέας μνήμης και τραύματος. Η αντίστιξη αυτή καθιστά το γυμναστήριο όχι απλώς εξωτερικό χώρο, αλλά φαντασιακή οθόνη πάνω στην οποία προβάλλονται η επιθυμία και ο φόβος.

Δεν είναι τυχαίο ότι η βία εκδηλώνεται τελικά μέσα στο σπίτι. Το τραύμα επιστρέφει στον χώρο που υποτίθεται ότι προστατεύει. Η οικία και όχι ο δημόσιος χώρος αποκαλύπτεται ως το πραγματικό πεδίο σύγκρουσης.

Συνολικά, η δομή θυμίζει μουσική φούγκα, μια φούγκα πένθους και επιθυμίας: λίγα βασικά μοτίβα – το βλέμμα, η μητέρα, η λίμνη, το γυμναστήριο – επανέρχονται με παραλλαγές, χωρίς την παραδοσιακή κορύφωση ή λύση, αντίθετα, το τέλος επαναφέρει την αίσθηση παραζάλης. Η χρονικότητα παραμένει παγωμένη, ακυρώνοντας τη λογική του «μετά». Η σκηνή της λίμνης και η δολοφονία του «Βασίλη» αποτελούν κόμβους μιας αφήγησης όπου το σώμα προηγείται του νοήματος. Η αναπαράσταση της βίας, τραυματικά φιλτραρισμένη και αποσπασματική, μετατρέπει σταθερά το κείμενο σε χώρο όπου το άρρητο αποκτά ορατότητα χωρίς όμως να εξημερώνεται.

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Φεμινιστική Ψυχανάλυση και Queer Αρνητικότητα

Η νουβέλα Το Γυμναστήριο προσφέρεται για μια πολυεπίπεδη θεωρητική ανάγνωση που εδράζεται στη φεμινιστική ψυχαναλυτική σκέψη (Kristeva, Irigaray, Grosz) και συμπληρώνεται από τη θεωρία της queer αρνητικότητας (Edelman, Halberstam). Το έργο παρουσιάζει το τραύμα ως μόνιμη συνθήκη ενσώματης ύπαρξης,  παρά ως γεγονός προς υπέρβαση· η γλώσσα αποδιοργανώνεται, το σώμα γίνεται φορέας μνήμης, και η επιθυμία αποσυνδέεται από κάθε τελεολογική ή αναπαραγωγική προοπτική.

Η αφήγηση εγκαθιδρύεται εξαρχής σε ένα καθεστώς σωματικής πρωτοκαθεδρίας. Η Ράνια   προσλαμβάνει τον κόσμο αισθητηριακά μέσω της μυρωδιάς του ιδρώτα στο γυμναστήριο, της υφής του ξύλου στο φέρετρο, της θερμοκρασίας των σωμάτων. Η γλώσσα παλλόμενη, σπαραγμένη και σπαρακτική, δυσκολεύεται να οργανώσει συνεκτικό νόημα. Όπως θα έλεγε ο Blanchot, κινείται στο όριο της απουσίας, αφήνει την εμπειρία να διαλυθεί και το σώμα αναλαμβάνει έτσι ρόλο αφηγηματικού φορέα.

Kristeva: Abjection (απέχθεια), μητρικό σώμα και σημειωτική μνήμη

Η έννοια του abject (απεχθές), όπως την αναπτύσσει η Julia Kristeva στο Powers of Horror, αφορά εκείνο που διασαλεύει τα όρια του υποκειμένου, επαναφέροντας απωθημένες εμπειρίες που συνδέονται με τη σωματικότητα, τη μητρότητα και τον θάνατο. Στο Γυμναστήριο, η μητέρα -αν και νεκρή- λειτουργεί ως υλικό ίχνος και όχι απλώς ως μνήμη. Οι εικόνες των φρούτων που «στάζουν σκούρα κόκκινα ζουμιά» ή των χεριών που αφαιρούν κουκούτσια επαναφέρουν το μητρικό σώμα μέσω υγρών, υφών και χειρωνακτικών κινήσεων. Η γλώσσα ενεργοποιεί αυτό που η Kristeva ονομάζει «σημειωτική χώρα» (semiotic chora): έναν προ-συμβολικό χώρο ρυθμού και παλμού, όπου το σώμα προηγείται της λογικής οργάνωσης.

Η σκηνή της κηδείας αποτελεί κορύφωση αυτής της διαδικασίας. Η φαντασίωση ότι το φέρετρο «μας καταβρόχθιζε όλους» μετατρέπει το πένθος σε καθολική απειλή διάλυσης. Η απώλεια βιώνεται ως απορρόφηση του κόσμου και δεν συμβολοποιείται· η abjection εκδηλώνεται ως απώλεια ορίων μεταξύ Εγώ και κόσμου.

Η παραμόρφωση της σωματικής κλίμακας («Άρχισε το φέρετρο να ψηλώνει… ή εγώ να μικραίνω;») υποδηλώνει αποσταθεροποίηση της εικόνας του σώματος. Το τραύμα αδυνατεί να  ενταχθεί στο συμβολικό σύστημα, επιστρέφει ως παραισθητική εμπειρία, ως σωματικός τρόμος που διαβρώνει την αίσθηση ενότητας.

Η μητέρα ως αρνητική παρουσία

Η φαντασίωση της μητέρας ως στόματος που «ρουφά» τα χαρακτηριστικά της Ράνιας ενσαρκώνει ένα πρωτογενές άγχος αφανισμού. Η μητέρα, κάθε άλλο παρά πηγή φροντίδας, υπάρχει ως διφορούμενη παρουσία που ταλαντεύεται ανάμεσα στην προστασία και στην απειλή. Το πένθος παραμένει ενεργό, εμποδίζοντας τη σταθεροποίηση του υποκειμένου που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Η μητρική απουσία εγκαθιστά μια μόνιμη ρωγμή.

Το τραύμα της λίμνης: αφήγηση και επιβίωση

Ο βιασμός της Ράνιας στη λίμνη αποτελεί θεμελιακό τραύμα. Η αφήγησή του είναι αποσπασματική, αμφίσημη, συχνά ενοχική, επαναληπτική και χωρίς να επιφέρει κάθαρση. Η επιστροφή στη σκηνή λειτουργεί ως απόπειρα διατήρησης της εμπειρίας σε λόγο και όχι ως εξορκισμός. Το υποκείμενο που βιώνει το abject χάνει τα όριά του· η Ράνια επιχειρεί να τα ανασυγκροτήσει μέσω της αφήγησης, έστω και ασταθώς. Η γλώσσα γίνεται έτσι ελάχιστη συνθήκη επιβίωσης.

Irigaray: Ρευστότητα και γυναικεία επιθυμία

Η σκέψη της Luce Irigaray επιτρέπει την κατανόηση της επιθυμίας της Ράνιας ως μη φαλλοκεντρικής και μη τελεολογικής. Η επιθυμία της εκδηλώνεται ως ρευστή φαντασίωση. Η επαναληπτική χρήση του ονόματος «Βασίλης» για διαφορετικούς άνδρες αποσταθεροποιεί το αντικείμενο του πόθου και το μετατρέπει σε μετακινούμενο σημαίνον, σε επιφάνεια προβολής.   Η επιθυμία που εκφράζεται ως «μόνο χάδια» υποδηλώνει μια σχέση που στηρίζεται στην επαφή της επιφάνειας, δεν απαιτεί κατάκτηση ή διείσδυση. Η γυναικεία επιθυμία παραμένει ανοιχτή, κυμαινόμενη, χωρίς τελική σύνθεση ή ολοκλήρωση.

Grosz: Το σώμα ως επιφάνεια εγγραφών

Σύμφωνα με την Elizabeth Grosz, το σώμα δεν είναι ουδέτερο υπόβαθρο, αλλά επιφάνεια όπου εγγράφονται ιστορικές και ψυχικές δυνάμεις. Στη νουβέλα, το σώμα της Ράνιας λειτουργεί ως αρχείο, φέρει τη γήρανση, τη βία, τη φροντίδα και την απώλεια. Οι λεπτομέρειες που εστιάζουν σε υφές, ενδύματα, ιδρώτα ή μικρές κινήσεις  υπηρετούν μια προσπάθεια επανενσάρκωσης, ανάγκη να θυμηθεί πώς είναι να επιθυμεί, και όχι έναν ερωτισμό κυριαρχίας. Ο χρόνος ενσωματώνεται στο σώμα. Το σώμα της Ράνιας, φθαρμένο και παρόν, δεν αποτελεί «αντικείμενο»﮲ η δυσκολία κίνησης και άρθρωσης, πέρα από ένδειξη γήρατος, υποδεικνύει το σύμπτωμα μιας υποκειμενικότητας που έχει αποσυρθεί από το κοινωνικά ορατό.

Ο φόνος του Βασίλη, υπό αυτό το πρίσμα, διαβάζεται ως βίαιη και μάταιη απόπειρα επαναχάραξης των ορίων του σώματος απέναντι στην εγγεγραμμένη ανδρική βία.

Queer αρνητικότητα: άρνηση μέλλοντος και λύτρωσης

Η έννοια της queer αρνητικότητας, όπως διατυπώνεται από τον Lee Edelman, φωτίζει τη ριζική άρνηση μέλλοντος που διατρέχει τη νουβέλα. Στο Γυμναστήριο δεν υπάρχει αναπαραγωγή, συνέχεια ή υπόσχεση κοινωνικής κληρονομιάς. Η μητέρα είναι νεκρή, δεν υπάρχουν παιδιά, και ο κόσμος φαίνεται να περιορίζεται στις δύο αδελφές. Η επιθυμία της Ράνιας παραμένει κλειστή στον εαυτό της, δεν οδηγεί σε σχέση ή προοπτική.

Η καθημερινή τελετουργία ακινησίας – η Ρούλα στην καρέκλα, η Ράνια στην ξαπλώστρα – συγκροτεί μια μορφή άρνησης των κανονιστικών σεναρίων εξέλιξης. Αυτό που ο Halberstam ονομάζει «queer αποτυχία» αποκτά εδώ δραματουργική μορφή: αποτυχία κοινωνικής ένταξης, αποτυχία προόδου, αποτυχία κάθαρσης.

Το τραύμα δεν θεραπεύεται, η βία δεν εξαγνίζεται, και η αφήγηση δεν οδηγεί σε λύτρωση. Η άρνηση του μέλλοντος  παρουσιάζεται ως συνθήκη ύπαρξης παρά ως ηρωική στάση.

Συμπερασματική σύνθεση

Μέσα από τη φεμινιστική ψυχαναλυτική και queer θεωρητική ανάγνωση, Το Γυμναστήριο αναδεικνύεται ως ριζικά αντι-κανονικό έργο. Η γυναικεία υποκειμενικότητα συγκροτείται μέσω επιμονής στο τραύμα και όχι μέσω υπέρβασης, η επιθυμία οδηγεί σε αποδιάρθρωση, το σώμα ενσαρκώνει και δεν αφηγείται απλώς το παρελθόν. Η νουβέλα αρνείται τη λογική της αποκατάστασης και εκθέτει οριστικά το υποκείμενο ως ατελές, εύθραυστο και βαθιά ενσώματο. Σε αυτό το πλαίσιο, η γλώσσα δεν επιλύει το τραύμα, το περιβάλλει, το επαναφέρει και στο τέλος, το καθιστά ορατό χωρίς να το εξημερώνει.

Excursus: Οι δύο πατρικές μορφές

Η νουβέλα αναδεικνύει επίσης, πλαγίως και υπόγεια, την επίδραση των πατρικών μορφή στη συγκρότηση της γυναικείας ταυτότητας των ηρωίδων, Ράνιας και Ρούλας, μέσα από διαφορετικές, αντιθετικές εμπειρίες, που αξίζει σύντομα να σχολιαστεί.

Ράνια – Πατρική απουσία και ποιητική φαντασίωση

Ο πατέρας της Ράνιας απουσιάζει υλικά και λειτουργεί ως ποιητική, φαντασιακή παρουσία και μολονότι δεν εισάγει την ηρωίδα στο Νόμο ή στη σταθερή ταυτότητα, τη «χαράσσει» μέσω του ονόματος που της κληροδοτεί, Ουρανία (Ράνια) Μέθεξη, μια αφηρημένη, υπερβατική «φράση» που συγκροτεί την κόρη ως ιδέα και ουτοπική δυνατότητα. Η απουσία του λειτουργεί ως δημιουργικό κενό: η Ράνια επινοεί τον πατέρα και τον εαυτό της μέσω ονείρου, ψέματος και φαντασίωσης, αναπτύσσοντας υποκειμενική ταυτότητα στο μεταβατικό πεδίο μεταξύ ψεύδους και επιθυμίας.

Ρούλα – Πατρική παρουσία και κοινωνική κληρονομιά

Ο πατέρας της Ρούλας είναι πραγματικός, κοινωνικά παρών, αλλά στιγματισμένος επαγγελματικά ως βυρσοδέψης, και γενικά ταπεινής καταγωγής. Η μορφή του ενθαρρύνει την υπομονή και ανθεκτικότητα παρά εξάπτει την φαντασία. Η Ρούλα δεν εφευρίσκει την πατρική εικόνα, απλώς την επεξεργάζεται μέσω ειρωνείας και γλωσσικής αποστασιοποίησης, αποδεχόμενη την υλική και κοινωνική πραγματικότητα ως δεδομένη.

Συγκριτικά, η  Ράνια φέρει το βάρος της απουσίας και της φαντασιακής υπέρβασης, ενώ η Ρούλα, αντίθετα, την πρακτική ανθεκτικότητα της κοινωνικά υπαρκτής παρουσίας. Ο ένας πατέρας λειτουργεί ως δημιουργικό κενό, ο άλλος ως προσβλητική παρουσία. Και οι δύο δομούν την γυναικεία υποκειμενικότητα: τη Ράνια με φαντασία και επινόηση, τη Ρούλα με αντοχή και υπερβατική κυνικότητα.

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ: ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΥΓΓΕΝΕΙΕΣ

Η νουβέλα Το Γυμναστήριο εγγράφεται σε μια παράδοση μοντερνιστικής και μεταμοντερνιστικής γραφής που αμφισβητεί τη γραμμικότητα, μετατοπίζει το βάρος στην εσωτερικότητα και επαναπροσδιορίζει τη σχέση σώματος, μνήμης και λόγου. Οι συγκρίσεις με τη Virginia Woolf, τον Samuel Beckett, την Clarice Lispector, τη Jean Rhys και τη Μαργαρίτα Καραπάνου δεν υποδεικνύουν απλές υφολογικές αναλογίες, αλλά συγγενείς αφηγηματικές επιλογές και οντολογικές ανησυχίες.

Virginia Woolf: εσωτερικός χρόνος και ρευστή συνείδηση

Με τη Woolf, ο Νικολής συνομιλεί κυρίως ως προς την προτεραιότητα της εσωτερικής εμπειρίας. Όπως για παράδειγμα στη Mrs Dalloway και To the Lighthouse, όπου ο χρόνος  οργανώνεται ψυχικά και όχι χρονολογικά. Το παρόν λειτουργεί όχι ως αναπόληση αλλά ως επιφάνεια επανεμφάνισης του παρελθόντος, ως ενεργή δύναμη που διαμορφώνει τη συνείδηση.

Η αφήγηση αναπτύσσεται μέσω λεπτών μετατοπίσεων εστίασης και αισθητηριακών παρεμβολών. Η εξωτερική δράση υποχωρεί, ενώ η συνείδηση γίνεται ο κύριος τόπος του συμβάντος. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη Woolf, όπου διατηρείται μια λυρική συνοχή, στο Γυμναστήριο η εσωτερικότητα φτάνει συχνά στα όρια της αποδιοργάνωσης.

Samuel Beckett: στασιμότητα και εμμονή της φωνής

Η συγγένεια με τον Beckett εντοπίζεται στη δραματουργική ακινησία και στην επαναληπτικότητα. Οι Ράνια και Ρούλα θυμίζουν μπεκετικά υποκείμενα εγκλωβισμένα σε έναν περιορισμένο χώρο, όπου η δράση έχει αντικατασταθεί από την επιμονή της φωνής.

Η γλώσσα λειτουργεί ως αναβολή της σιωπής και όχι ως όχημα επικοινωνίας. Όπως στον Beckett, ο λόγος παρατείνει αλλά  δεν επιλύει το αδιέξοδο, η ύπαρξη δεν εξελίσσεται, απλώς επιμένει.

Clarice Lispector: προ-λεκτική εμπειρία και σωματική ένταση

Με τη Lispector, το έργο μοιράζεται τη ριζική στροφή προς μια γραφή που προηγείται της αφηγηματικής οργάνωσης. Η αφήγηση στοχεύει στην σύλληψη μιας στιγμής συνείδησης πριν από τη σταθεροποίησή της σε νόημα, καθώς αρνείται ριζικά την αναπαράσταση γεγονότων.

Το σώμα βιώνεται ως εσωτερική πίεση, ως ρυθμός, ως δυσφορία, η γλώσσα αγγίζει τα όρια του προ-λεκτικού χωρίς να καταφεύγει σε μυστικισμό, και τέλος, η εμπειρία προηγείται της εξήγησης.

Jean Rhys: γυναικεία περιθωριοποίηση και επιθυμία χωρίς ανταπόκριση

Η σύγκριση με τη Rhys αναδεικνύει τη θεματική της γυναικείας απομόνωσης και της επιθυμίας που δεν βρίσκει κοινωνική ή αφηγηματική ανταπόκριση. Οι ηρωίδες του Νικολή, όπως και εκείνες της Rhys, κινούνται στο περιθώριο της ορατότητας.

Η επιθυμία παραμένει εσωτερική, συχνά ανικανοποίητη, χωρίς προοπτική αποκατάστασης και το αποτέλεσμα χωρίς μελοδραματισμό είναι υπαρξιακά λιτό.

Μαργαρίτα Καραπάνου: τραύμα και παραληρηματική άρθρωση

Στο ελληνικό λογοτεχνικό πλαίσιο, η συγγένεια με τη Μαργαρίτα Καραπάνου είναι ιδιαίτερα εύγλωττη. Η διατάραξη της αφηγηματικής συνοχής, η συγχώνευση παιδικού φαντασιακού και ωμής βίας, καθώς και η μητρική μορφή ως τραυματικός πυρήνας ανακαλούν έργα όπως το Κασσάνδρα και ο Λύκος. Και στις δύο περιπτώσεις, η αφήγηση εκθέτει το τραύμα, δεν το εξηγεί, ενώ η γλώσσα προξενεί ρωγμές χωρίς να αποσαφηνίζει.

Οι παραπάνω συγγένειες δεν απομειώνουν την ιδιαιτερότητα του Νικολή. Αντιθέτως, ξεκαθαρίζουν ότι το Γυμναστήριο συνομιλεί δημιουργικά με μια παράδοση γραφής που απορρίπτει τη γραμμική πλοκή, την ψυχολογική διαφάνεια και τη δραματουργική λύση. Το ύφος του Νικολή παραμένει διακριτό, μια υψίφωνη αφήγηση οικιακού τρόμου, που μετατρέπει την οικειότητα σε απειλή, χωρίς να χάνει την εσωτερική της ένταση.

ΑΝΔΡΙΚΗ ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΦΗΓΗΣΗ: ΜΙΑ ΤΕΛΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ

Το γεγονός ότι η νουβέλα έχει γραφεί από άνδρα συγγραφέα, ενώ η αφήγηση εκφέρεται αποκλειστικά από δύο γυναικεία υποκείμενα, αποτελεί κρίσιμο ερμηνευτικό στοιχείο. Η επιλογή αυτή δεν είναι ουδέτερη· αποτελεί αισθητική και ηθική στάση.

Αποποίηση αφηγηματικής κυριαρχίας –  γυναικεία φωνή ως συνειδητή επιλογή

Η γυναικεία υφή της αφήγησης προκύπτει από συγγραφική επιλογή και όχι από βιογραφική ταύτιση, Ο Νικολής δεν επιχειρεί να «αναπαραστήσει» εξωτερικά τη γυναικεία εμπειρία ούτε να την ελέγξει ερμηνευτικά. Αντίθετα, παραχωρεί τον αφηγηματικό χώρο στις ηρωίδες του. Η αφήγηση εκφέρεται από αυτές και δεν είναι «περί» των γυναικών. Η μετατόπιση αυτή αποδυναμώνει την παραδοσιακή αφηγηματική ιεραρχία και αναστέλλει τη συγγραφική αυθεντία.

Συμβατικά, η «ανδρική» αφηγηματική οργάνωση συνδέεται με έλεγχο της πλοκής, αιτιοκρατική δομή και σταθερό ηθικό κέντρο. Στο Γυμναστήριο, αυτά απουσιάζουν. Η πλοκή παραμένει διακεκομμένη, το νόημα ασταθές και το ηθικό κέντρο ανοιχτό.

Ο συγγραφέας δεν παρεμβαίνει για να δικαιώσει, να σώσει ή να εξηγήσει τις ηρωίδες του. Τις αφήνει να υπάρξουν ως αντιφατικές, τραυματισμένες και συχνά ανεξήγητες μορφές. Η στάση αυτή δεν συνιστά αδυναμία· είναι συνειδητή αποχή από την επιβολή ερμηνείας.

Οι ανδρικές μορφές ως περιφερειακές παρουσίες

Ενδεικτική είναι και η παρουσία των ανδρικών χαρακτήρων. Οι άνδρες εμφανίζονται ως φευγαλέες ή βίαιες φιγούρες, χωρίς αφηγηματική αυτονομία, δεν αρθρώνουν λόγο ως πλήρη υποκείμενα, λειτουργούν κυρίως ως σώματα και φορείς μνήμης και φαντασίωσης.

Η αντιστροφή αυτή μετατοπίζει εντέλει το κέντρο της αφήγησης και ενισχύει την εντύπωση ότι η συγγραφική φωνή έχει επιλέξει να αποσυρθεί από την παραδοσιακή της κυριαρχία.

Συμπερασματικά, η «γυναικεία γραφή» στο Γυμναστήριο είναι αισθητική επιλογή και όχι βιολογική κατηγορία. Η νουβέλα επιτρέπει, όμως, τη διατύπωση μιας γυναικείας εμπειρίας χωρίς φετιχοποίηση ή εξιδανίκευση, καθώς δεν επιδιώκει να προσφέρει πρότυπα ή να διατυπώσει προγραμματικές θέσεις. Ο συγγραφέας παραχωρεί γενναιόδωρα τον χώρο στις ηρωίδες του και αποφεύγει να τις ερμηνεύσει. Η φωνή τους εκ τούτου παραμένει ενσώματη, αντιφατική και συχνά αινιγματική, χαρακτηριστικά που ενισχύουν την αίσθηση της αυθεντικότητας.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Στο Γυμναστήριο, το τραύμα, πέρα από θεματικό μοτίβο, συνιστά τη γενεσιουργό αρχή της αφήγησης, όπου η πληγή δεν θεραπεύεται αλλά μετατρέπεται αποκλειστικά σε λόγο. Η αφήγηση οδηγεί σε διατήρηση της ύπαρξης χωρίς κάθαρση, επιμένει με σφοδρότητα στη ρωγμή. Η μνήμη, το σώμα και η επιθυμία παραμένουν ενεργά και ανοιχτά· μέχρι το τέλος δεν αποκαθίστανται. Έτσι, το έργο δεν μένει στη μνήμη του αναγνώστη ως πλοκή, αλλά ως ένταση και εμπειρία εγκλεισμού, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει απόδειξη ότι, ακόμη και μέσα στη στασιμότητα, ο λόγος μπορεί να υπάρξει ως ελάχιστη μορφή επιβίωσης.

Το Γυμναστήριο αναδεικνύεται τελικά ως σύνθετο και απαιτητικό κείμενο της σύγχρονης πεζογραφίας, καθώς μετατρέπει με σπάνια λογοτεχνική δύναμη, την οικία σε σκηνή υπαρξιακής δοκιμασίας και τη γυναικεία φωνή σε χώρο ανθεκτικότητας, χωρίς θριαμβολογία και λύτρωση.

 *

©Δημήτριος Μποσνάκης

✳︎