Εμμανουέλα Κατρινάκη, Το στοίχημα της Σταχτοπούτας. Μελέτη για τον κανιβαλισμό στα λαϊκά παραμύθια

Εκδόσεις Εύμαρος

Η γνωριμία με τα λαϊκά παραμύθια, τις ιστορίες αυτές που διαδίδονταν για αιώνες από στόμα σε στόμα, μας συναρπάζει αλλά και μας εκπλήσσει, επειδή γκρεμίζει τα στερεότυπα που έχουν δημιουργήσει οι εικονογραφημένες εκδόσεις και οι ταινίες που απευθύνονται σε παιδικό κοινό, όπως αυτές των στούντιο Ντίσνεϋ. Οι παραδοσιακές αφηγήσεις είναι οικουμενικές και αινιγματικές ταυτόχρονα, γεμάτες από παράξενες, ονειρικές εικόνες και συμβολισμούς.  Αυτό που λένε φανερά κρύβει ένα λανθάνον περιεχόμενο και μας καλεί να το αποκρυπτογραφήσουμε.

Στην ελληνική και βαλκανική Σταχτοπούτα, με την οποία ξεκινά το βιβλίο, η ιστορία αρχίζει ως εξής: Τρεις αδερφές κι η μάνα τους γνέθουν και βάζουν ένα στοίχημα: όποιας της κοπεί πρώτα η κλωστή, θα τη σφάξουν και θα τη φάνε. Χάνει το στοίχημα η μάνα κι οι δυο μεγαλύτερες αδερφές τη σκοτώνουν, τη μαγειρεύουν και την τρώνε. Η τρίτη, η μικρότερη, απέχει από το ανθρωποφαγικό γεύμα, κάθεται στις στάχτες του τζακιού και πενθεί. Έτσι, το παραμύθι της Σταχτοπούτας θέτει εξαρχής ένα ζήτημα, που φαίνεται να έχει ξεχαστεί στις παραλλαγές του παραμυθιού άλλων ευρωπαϊκών χωρών: τη σχέση μάνας- κόρης. Αυτή η ιστορία της Σταχτοπούτας μας λέει κάτι που οι διαδεδομένες και γνωστότερες εκδοχές των Γκριμ, Περώ, κλπ, έχουν αποκρύψει: μας λέει πώς και γιατί έμεινε η ηρωίδα ορφανή, μας αποκαλύπτει μια μητροκτονία.

Μια συμφωνημένη, συμβολική μητροκτονία, στην οποία η μάνα και οι κόρες της (και η Σταχτοπούτα) συναινούν, γνέθοντας όπως οι Μοίρες, που με το αδράχτι τους όριζαν τη ζωή και τον θάνατο. Η μητροκτονία είναι λοιπόν αναπόφευκτη, αλλά το στοίχημα είναι παγίδα. Γιατί το δεύτερο σκέλος του, ο κανιβαλισμός, θα διαχωρίσει τη Σταχτοπούτα από τις αδερφές της. Εκείνες θα μείνουν για πάντα στο σπίτι, η ηρωίδα θα συναντηθεί με τον ερωτικό σύντροφο.

Το παραμύθι της Σταχτοπούτας θέτει το ζήτημα της πρωταρχικής σχέσης ανάμεσα στη μητέρα και στην κόρη, που φαίνεται πως πλάθεται μέσα από το συμβολικό θάνατο της πρώτης και την αυτονόμηση της δεύτερης. Περιέχει ταυτόχρονα στοιχεία, σύμβολα και εικόνες που τα ξανασυντάμε και στα άλλα παραμύθια αυτού του βιβλίου. Είναι όμως πολύ συχνά κρυμμένα μέσα στις αινιγματικές σκηνές των διαφόρων παραλλαγών τους: στη Σταχτοπούτα η μητέρα τροφός γίνεται και η ίδια τροφή καθώς μεταμορφώνεται σε αγελάδα που θρέφει όχι μόνο με το γάλα αλλά και με το κρέας της, που το μαγειρεύουν οι κόρες της και το τρώνε.
Στο παραμύθι του Αυγερινού και της Πούλιας η μάνα μαγειρεύει μόνη της το στήθος της και το προσφέρει στον άντρα της σαν γεύμα- τότε οι γονείς αποφασίζουν να φάνε τα παιδιά τους.

Στην ιστορία της Στρίγκλας ένα μωρό γεννιέται κι είναι τόσο πεινασμένο που δεν του φτάνει το γάλα πέντε γυναικών- γίνεται κανίβαλος και καταβροχθίζει κάθε ζωντανό πλάσμα, και τελικά την ίδια την οικογένειά της.

Στον Κοντορεβιθούλη τα μικρά παιδιά εγκαταλείπονται από τους γονείς τους και φτάνουν πεινασμένα στο σπίτι των δράκων και στο Μισοκωλάκη το μικρό παιδάκι πιάνεται στο σακί της δράκισσας και κινδυνεύει να φαγωθεί κι αυτό, αν δεν καταφέρει πρώτο να σκοτώσει τη διώκτριά του και να τη βάλει να φάει το ίδιο το παιδί της, οδηγώντας την σε ακούσιο κανιβαλισμό, όπως έκανε ο Ατρέας και άλλα πρόσωπα της αρχαιοελληνικής μυθολογίας.

Το ανικανοποίητο αίσθημα πείνας των παιδιών κι η επιθυμία των γονιών τους να τα φάνε τα στέλνει σε μονοπάτια μακριά από το σπίτι, μέσα στο δάσος, όπου θα αναμετρηθούν με δράκους και δράκισσες. Τα μεταμορφώνει σε τέρατα, όπως τη στρίγκλα, ή αντίθετα σε αθώα ζώα, αρνάκια κι ελαφάκια, οπότε θα πρέπει να αντιμετωπίσουν οριστικά τον κίνδυνο να φαγωθούν, για να γίνουν ήρωες και ηρωίδες όπως τους θέλει το παραμύθι.

Ο κανιβαλισμός στα παραμύθια είναι ένα αίνιγμα που αφορά, λοιπόν, κατά κύριο λόγο, τις στενές οικογενειακές σχέσεις, και μάλιστα την πρωταρχική, ανάμεσα στη μητέρα και στο παιδί.

Αφορά όμως επίσης και τις ερωτικές σχέσεις, αφού η ερωτική συνεύρεση περιγράφεται μεταφορικά σαν σχέση καταβρόχθισης σε πολλές γλώσσες και εικονοποιείται στα παραμύθια με τη μορφή του δράκου-συζύγου, του αφέντη του κάτω κόσμου, του οποίου το ανθρωποφαγικό γεύμα πρέπει να αποδεχτεί και να δοκιμάσει και η αγαπημένη του, ώστε να ολοκληρωθεί ο γάμος. Ο τρομακτικός κανίβαλος μπορεί τότε να μεταμορφωθεί στον ωραιότερο νέο του κόσμου και η ηρωίδα να οδηγηθεί στο ευτυχισμένο τέλος, που με πολύ κόπο και μετά από πολλές δοκιμασίες κερδίζουν πάντα οι ήρωες κι οι ηρωίδες των μαγικών παραμυθιών.

*

©Εμμανουέλα Κατρινάκη