«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου, Αυτός που γεννήθηκε δύο φορές [Δ’]

Mία προσέγγιση στις Βάκχες του Ευριπίδη

Μέρος Δ’

«πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες·
τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου»

Η λέξη  ξένος αναφέρεται  στο έργο για τον Διόνυσο.  Η  μορφή του  η μεταμφιεσμένη του  εικόνα, αυτή με την οποία παρουσιάζεται στον Πενθέα, η μασκαρεμένη του μορφή. Στο έργο ακόμη και ο θεός για να πετύχει τον σκοπό του μεταμφιέζεται. Δεν είναι τυχαίο που ονομάζεται από τον Ευριπίδη ξένος.  Ο ξένος είναι ο άλλος μας εαυτός, ο εαυτός που δεν θέλουμε να γνωρίσουμε  και αναφέρεται από τον Πενθέα στον στίχο 233, 247, 352, 453, 642, 800, 1059 επίσης από τον αγγελιοφόρο 1047, 1063, 1077 και από τον χορό μία  φορά 263. Ο Πενθέας γοητεύεται από  τον ξένο, την άλλη μορφή του θεού Διονύσου, για να φτάσει στα κρυφά μέρη του εαυτού του   εκεί που δεν είναι έτοιμος  να φτάσει και να προσεγγίσει  μόνος του,  με αποτέλεσμα να τον γνωρίσει βίαια και  με τίμημα την ίδια του την ζωή.  Ο ξένος  αναφέρετε και στην σχέση που έχουμε όχι μόνο με τον βαθύτερο εαυτόν μας αλλά  και με την ίδια την φύση. Ο Διόνυσος με τελετουργικό τρόπο μας βοηθά,  με παιχνίδι ιερό,  να  έρθουμε πάλι σε επαφή με την βιολογική μας ύπαρξη   και να αποστασιοποιηθούμε από την κοινωνική μας περσόνα. Η κοινωνία πρέπει να ξεχαστεί, το κοινωνικό μας  πρόσωπο πρέπει να αφεθεί για να το  βρούμε πάλι πιο δυνατό και ισορροπημένο, σε ετοιμότητα και με την δυνατότητα να   αντιστέκεται  στους κραδασμούς μιας συλλογικότητας, μιας δημιουργικής ζωής.

 Η ιστορία ( σενάριο) των Βακχών  είναι μία από τις πολλές μυθικές απεικονίσεις μιας αρχαϊκής ελληνικής επιταγής:  «Όσοι αμφιβάλλουν για τη δύναμη των θεών πρέπει να απογοητευτούν από τη δυσπιστία τους. Η βασιλική οικία πρέπει να τιμωρείται επειδή αμφισβητεί τη θεϊκή πατρότητα του Διονύσου, και οι  Βάκχες  είναι κάτι περισσότερο από ένα παράδειγμα θεϊκής δράσης (προνόμιο), που εκφράζεται μέσω των διαδοχικών μοτίβων αντίστασης, τιμωρίας και αποδοχής».

Οι Βάκχες  είναι μία αλληγορία. Αλλά μία αλληγορία,  ανάμνησης μιας μυθικής πράξης μιας πράξης εξαγνισμού. Ο τρόπος που επιτυγχάνεται ο εξαγνισμός, η αποδοχή της αλήθειας, της προσωπικής και της συλλογικής, είναι  η  μεταμφίεση.  Έχουμε εδώ πράξη-δράση θεατρική , που όμως δεν αρκεί για τον πλήρη εξαγνισμό. Χρειάζεται και ο Θάνατος  να λυτρώσει και να επιβεβαιώσει τους ανθρώπους για την ύπαρξη ενός στοιχείου, πέρα από τον άνθρωπο που θα το  αναγνωρίσει και αποδεχτεί. Το θεϊκό στοιχείο. Και το σώμα,  το κρέας και η  σφαγή του, η δολοφονία του.   Ο Πενθέας  θα   αφανιστεί όχι ως τιμωρία αλλά  ως  τιμητική επιστροφή  στα πρώτα στοιχεία,  χώμα, νερό, αέρας, φως. Εδώ  μου γεννιέται η διάθεση να αναφερθώ  ως στοιχείο έρευνας   στην   καρναβαλική πράξη και  στην ετοιμολογία της  λέξης carno και   την σχέση της με  τη Διονυσιακη  παράδοση. .

Ο Πενθέας  εκπροσωπεί  την απουσία ισορροπίας, την αποστροφή  στις σκοτεινές δυνάμεις της  φύσης, και δεν  έχει κατορθώσει να τις εξευμενίσει στον χώρο – χρόνο, των δυνατοτήτων του. Έτσι  η δική του συμμέτοχη είναι η θυσία. Ο Τειρεσίας στο έργο λέει στον Κάδμο:   «Μόνο εμείς θα πάμε από  ολόκληρη την πόλη να χορέψουμε;»  Στο έργο έχουμε μια ΎΒΡΗ και είναι επόμενο  η ύβρις αυτή να ολοκληρώσει τον κύκλο της με έναν θάνατο. Μια θυσία. Και συνεχίζει την παράδοση ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης: «H Αλήθεια μόνον έναντι θανάτου δίδεται».

Ο Πενθέας  ο βασιλιάς της  Θήβας είναι ανολοκλήρωτος. Δεν αποδέχεται την πλήρη γνώση ότι δηλαδή ότι έχουμε  πάντα μέρος της γνώσης και ποτέ δεν πρέπει να είμαστε απόλυτοι στις γνώμες και αποφάσεις μας. Ως βασιλιάς  πρέπει να τιμωρηθεί γι’ αυτό. Μια πολύ δημοκρατική με την σύγχρονη σημασία της λέξης, προσέγγιση των ιδιοτήτων, που θα έπρεπε να έχει ο ανώτερος άρχων μιας πόλης.

Η ύβρις « του τα πάντα  γνωρίζω, αλάνθαστος είμαι». Τίποτα δεν κατακτάται χωρίς θυσίες,  χωρίς την αυτογνωσία χωρίς την  αποδοχή της  προσωπικής μας ατέλειας και αδυναμίας.  Έτσι προχωράμε στο σύντομο δρόμο της   ζωής. Αποδεχόμενοι. Ξαναγυρνώντας στο σύμβολο του Τειρεσία διότι  τα πρόσωπα στην τραγωδία, δεν είναι χαρακτήρες αλλά σύμβολα και υιοθετώντας την θέση του. . Με τον Ευριπίδη  έχουμε μια διαφοροποίηση που πλουτίζει, τα σύμβολα με πιο πολλές  ιδιότητες που ομοιάζουν πολύ με το σύγχρονο δράμα,  δηλαδή είναι χαρακτήρες, όπως η Μήδεια, η Άλκηστης,  η Εκάβη,  η Ελένη, η Αδρομάχη, η Ηλέκτρα οι δυο Ιφιγένειες,  η Φαίδρα( Ιππόλυτος). Το έργο  οι Βάκχες, περισσότερο από όλα α άλλα έργα του Ευριπίδη, βασίζεται στην μεταμφίεση μεταμόρφωση- μια διαδικασία θεατρική – για να αποδείξει ότι στην ζωή η εμπειρία της γνώσης, περνάει  μέσα από μονοπάτια σκοτεινά,  ζητά να αγγίξουμε τα όριά μας και το πένθος μας περιμένει όχι σαν τιμωρός όπως  προείπα, αλλά ως λύτρωση, αφού δεν μπορέσαμε να  έχουμε  ως αποτέλεσμα την ισορροπημένη επιστροφή στην καθημερινότητα. Το έργο προτείνει την τέχνη, ως τον μονόδρομο για την διατήρηση της ζωής. Στο έργο αναφέρεται  ο ένας από τους δύο μύθους που  στηρίζουν  την άποψή αυτή.

Ο μύθος του Περσέα

Ο μύθος του Περσέα  ερμηνευμένος από τον,  Kimon Friar *1 στο   δοκίμιό του,  ‘Τα πέτρινα μάτια της Μέδουσας’  και  ο μύθος  της Σεμέλης  της μητέρας του Διονύσου, που τον βρίσκουμε στο κείμενο των Βακχών είναι δύο μύθοι που υποστηρίζουν την ιδέα της  μεταμόρφωσης ως απαραίτητο στάδιο  αυτογνωσίας και γνώσης.

Kimon Friar: «Για πολλά χρόνια  ζητούσα  μα δεν κατάφερνα να βρω  ένα σύμβολο να μου δώσει όπως εγώ  την ένοιωθα,  την πολύπλοκη φύση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Σιγά σιγά όμως, υποσυνείδητα, άρχισα να βρίσκω  στον μύθο του Περσέα μια  εικόνα που καθρέπτιζε  τον στοχασμό μου  και στην Μέδουσα ένα προσωπείο της τέχνης για τον δημιουργό  καλλιτέχνη. Στο κυνήγημα της Μέδουσας από τον Περσέα και στον άθλο του  να διασώσει  αργότερα την Αδρομέδα, είδα  ην προσπάθεια του δημιουργού  να βρει μια μορφή τέχνης που θα του έδενε  την δυνατότητα να δαμάσει τις δυνάμεις  που πασχίζουν αδιάκοπα  να αποσυνθέσουν  τον ίδιο και τον κόσμο γύρω του,  ένα συμβολικό και αλληγορικό μύθο της δημιουργικής ιδιοσυγκρασίας. Μια φορά και ένα  καιρό  λοιπόν…  στις σκοτεινές καταβολές της Ιστορίας, ζούσε ένας   βασιλιάς…..»

Αν  για τον    Kimon Friar,  ο μύθος του Περσέα  συμβολίζει την  δημιουργία   για μένα συμβόλιζε την  σχέση του ανθρώπου με το Διονυσιακό στοιχείο και πως  αυτό το  χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα. Ο σύνθετος τρόπος που  ο εγκέφαλός μας μπορεί να λειτουργήσει μεταφράζεται με τον καλύτερο τρόπο στην ύπαρξη των μύθων. Στους μύθους βλέπουμε με καλλιτεχνικό τρόπο  τις δυνατότητες του άνθρωπου και την αδιάρρηκτη   σχέση του   με την φύση.

 

 

Συνεχίζεται. →

©Μαρία Πανούτσου. Δοκίμιο, για την Μεταμόρφωση  στην Τέχνη και στην Ζωή.

(Το Δοκίμιο  παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Κλίβανος –περιοδικό επιθεώρησης γραμμάτων και τεχνών).

 

Διαβάστε ὀλα κείμενα της Μαρίας Πανούτσου →