«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου, Αυτός που γεννήθηκε δύο φορές

Mία προσέγγιση στις Βάκχες του Ευριπίδη

Μέρος Α’

πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες·
τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου
(Ματθ. κστ΄26-28)

Όλες οι μορφές τέχνης στοχεύουν στον έμμεσο λόγο. Για να πετύχουν τον στόχο αυτόν,  χρησιμοποιούν το στοιχείο της μεταμόρφωσης. Μοναχικές  τέχνες έκφρασης, όπως η ζωγραφική και η μουσική, ξεκινώντας από απλές αναγνωρίσιμες αναπαραστάσεις,  οδηγούν τις αναζητήσεις τους πιο βαθειά,  μεταφέροντας στην επιφάνεια μορφές που αντιστοιχούν σε ένα άλλο σύμπαν, μη φανερό. H τέχνη του θεάτρου, μια συλλογική τέχνη, που δεν γνωρίζουμε ακριβώς αν ξεπήδησε από έναν ιδιοφυή άνθρωπο ή από συλλογικές διαδικασίες με την εξέλιξη της κοινωνίας, η πιο ρεαλιστική ίσως από όλες τις τέχνες, είναι η κατεξοχήν τέχνη της μεταμόρφωσης-μεταμφίεσης και η μόνη τέχνη που υλικό και εργαλείο, είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Το θέατρο, προστάτη έχει έναν θεό  που  με την γέννησή του, γνώρισε τον θάνατο και στην συνέχεια την μεταμόρφωση, ως στοιχείο επιβίωσης. Ο θεός  ο πιο κοντά  στον συμβολισμό της  ζωής, ο πιο κοντά στον άνθρωπο και στην μοίρα του, ο θεός Διόνυσος.

Η Μεταμόρφωση – Μεταμφίεση στις  Βάκχες  του  Ευριπίδη,ως στοιχείο και μέθοδος  για την επίτευξη της ισορροπίας

Η ισορροπία, ήταν και είναι, ένα ζητούμενο δικό μου τόσο  στην ζωή, όσο και στην θεατρική μου πορεία. Είναι λοιπόν φανερό, ότι για να ζητώ την ισορροπία, έχω αντιληφθεί την ανισορροπία ως χαρακτηριστικό που μπορεί να εμφανίζεται στον άνθρωπο ανά πάσα στιγμή κατά την  διάρκεια του βίου του. Ο Διόνυσος ζητά, η εμπειρία και το βίωμα, να μην εκλείψει από την ζωή του ανθρώπου, αλλά να μπορεί να επιστρέφει σε μια κανονικότητα – καθημερινότητα, κάτι πού όλες οι παραδοσιακές κοινωνίες το έχουν αποδεχτεί στην μορφή του εθίμου, με στόχο την εκτόνωση μεγάλων ψυχοσωματικών εντάσεων και την επαναφορά του  σε μια ομαλότητα εκδηλώσεων, που δεν θα βλάψει και ερεθίσει αρνητικά, το σύνολο της κοινωνίας. Ό τι συμβαίνει γύρω από τον άνθρωπο που υλοποιείται στο σώμα του. Το σώμα  υποφέρει, το σώμα  αγάλλεται,  το σώμα τεμαχίζεται, το σώμα αντιδρά, το σώμα αφανίζεται, το σώμα θυσιάζεται, το σώμα αμαρτάνει, το σώμα  κλυδωνίζεται, και στάχτη γίνεται και αέρας γίνεται και ενώνεται με το σύμπαν, ως κόκκος του κόκκου ως ανύπαρκτος κόκκου  κόκκος. Το σώμα λοιπόν, φανερώνει  κάθε μας ενέργεια πνευματική ή υλική.

«Ο Ευριπίδης έγραψε τις  Βάκχες στο τέλος της ζωής του»

Μου αρέσει  αυτή η πρόταση. Με μαγεύει. Ότι  δηλαδή, κατορθώνει ο δημιουργός λίγο πριν φύγει από την ζωή, να παράγει έργο που συγκινεί και ερεθίζει. Μοιάζει, με  ένα  νέο ξεκίνημα, πριν το τέλος, ένας δημιουργικός στοχασμός και  αποχαιρετισμός, όλο δύναμη και  ουσία ανεξίτηλη. Ο Ευριπίδης ήταν τότε-  μεταξύ 408 και 406π.Χ που πέθανε  72 με 74 χρονών. Το τελευταίο του έργο  ο ‘Ορέστης’  παίχτηκε το 408 π.Χ και τα δυο επόμενα έργα του, η  ‘Ιφιγένεια εν Αυλίδι’ και οι ‘Βάκχες’ γράφτηκαν αμέσως μετά,  λίγο πριν πεθάνει και παίχτηκαν μετά το θάνατό του. Με το έργο  αυτό, τις Βάκχες, είχα μια έντονη ψυχοσωματική σχέση και μια απώθηση. Το 1987  η πρώτη επαφή με το έργο  σε σκηνοθεσία του Πάνου Κυπαρίσση. Εγώ ως ερμηνεύτρια. Αρχίσαμε τις πρόβες αλλά αποσύρθηκα πολύ σύντομα, χωρίς να γνωρίζω τον πραγματικό λόγο τότε. Δεύτερη προσπάθεια το 2002 άρχισα τις πρόβες,  δική μου αυτή την φορά η σκηνοθεσία,  με μακρόχρονη προετοιμασία και μελέτη και  αυτήν την φορά, δεν μπόρεσα να ολοκληρώσω την επιθυμία για το ανέβασμα του έργου. Ως άνθρωπος,  δεν μου είναι αρεστό να αφήνω ανολοκλήρωτες προσπάθειες. Για να συμβαίνει αυτό, κάτι  σημαντικό, κάτι ιδιαίτερο θα πρέπει να με σταματούσε. Είχα καταλήξει ότι οι Βάκχες, δεν θα έπρεπε να παίζονται με θεατρική αναγνωρίσιμη παραστατική- προσέγγιση. Ένιωθα ότι το κείμενο  γράφτηκε για να διαβαστεί,  να αναγνωστεί σιγά, προσεχτικά,   ουδέτερα χωρίς διάθεση σχολιασμού και ερμηνείας σκηνικής. Μία ανάγνωση λιτή, ατομική ή συλλογική.

Έβλεπα στο κείμενο αρχικά ενστικτωδώς, αργότερα συνειδητά και ως αποτέλεσμα μελέτης, όλα τα αντικρουόμενα στοιχεία. Συμβολισμός, ρεαλισμός, εξπρεσιονισμός, ρομαντισμός, σουρεαλισμός, παράλογο,  κωμωδία, τραγωδία, δράμα, με μια  γραφή τόσο παραστατική, που όποια προσέγγιση σκηνική, θα αφαιρούσε την ουσία του έργου. Ο Ευριπίδης με τις Βάκχες άφηνε την διαθήκη του στο γένος των ανθρώπων. Τι ήθελε να μας πει; Το έργο έχει μία συνέπεια. Όλα τα έργα του Ευριπίδη φτάνουν τον άνθρωπο σε ένα σημείο  μεταίχμιο – που ξεφεύγει από τον δρόμο το «σωστό» για να δοκιμάσει μία εμπειρία πρωτόγνωρη,  που συνήθως δεν είναι προετοιμασμένος γι αυτήν. Ανήμπορος να διαπραγματευτεί το ίδιο του το πάθος, βαδίζει στο πάθημα με αποτρόπαιες συνέπειες. Ο Διόνυσος δεν είναι για μένα ο αναγεννησιακός θεός του κρασιού και την χαράς, της ευφορίας και των οργίων,  αλλά ο  θεάνθρωπος. Άνθρωπος–Θεός, γεννημένος δύο φορές,  από μήτρα γυναίκας και από τον μηρό άνδρα θεού. Δηλαδή  κατέχει όλα τα του ανθρώπου και όλα τα του θεού. Με την διπλή του αυτή γέννηση, γνωρίζει την απώλεια, την αποστροφή, την συκοφαντία, το μίσος,  την εκδίκηση,  τον θάνατο και την ανάσταση. Ο  Ευριπίδης και ο ήρωας του  ο θεάνθρωπος Διόνυσος όχι με την θρησκευτική έννοια, αλλά την μυθολογική, είναι από τους τραγικούς  αυτός που πιο οριακά φανέρωσε την ισορροπία, ως αξία  και  πρότεινε την μεταμφίεση,  ως  εργαλείο της γνώσης. Πριν προχωρήσω  θα κάνω μια  πολύ μικρή αλλά σημαντική διευκρίνηση. Όταν αναφέρομαι στο θεϊκό ή στον θεό  πάντα έχω στο μυαλό μου το σύνολο του σύμπαντος και την  μέσα στους αιώνες  μεταμόρφωση της ύλης.

*

Συνεχίζεται

©Μαρία Πανούτσου. Δοκίμιο, για την Μεταμόρφωση  στην Τέχνη και στην Ζωή.

(Το Δοκίμιο  παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Κλίβανος –περιοδικό επιθεώρησης γραμμάτων και τεχνών). 

Διαβάστε ὀλα κείμενα της Μαρίας Πανούτσου →