«Παιδεία θεατρική εστίν» της Μαρίας Πανούτσου, Αυτός που γεννήθηκε δύο φορές [E’]

Mία προσέγγιση στις Βάκχες του Ευριπίδη

Μέρος E’ (Τελευταίο)

 

πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες·
τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου
(Ματθ. κστ΄26-28)

Ο Περσέας(*4 ) ήταν ήρωας της Αρχαιότητας, γιος του Δία και της Δανάης. Παππούς του ήταν ο Ακρίσιος, βασιλιάς του Άργους.

Ο Περσέας  είναι πολύ  σημαντική μορφή της μυθολογίας που  σε κάποια στιγμή   συσχετίζεται με τον θεό Διόνυσο  και  αυτό μας  κάνει  ακόμη πιο φανερή την  ερμηνεία περί  των κοινών στόχων που είχαν αυτά τα δύο σύμβολα, ο θεός Διόνυσος και ήρωας Περσέας. Ο τελευταίος  αντιπροσωπεύει την εφαρμογή της ιδέας, ότι η μεταμφίεση είναι εργαλείο αυτογνωσίας και προσέγγιση της τέχνης. Το σύμβολο του Περσέα μας δείχνει πως κανείς δεν κατορθώνει να μείνει αήττητος κάτι που μόνο ένας θεός μπορεί. Ποτέ καθ’ ολοκληρίαν, ο άνθρωπος δεν είναι αήττητος,  από τα πάθη που τον κυριαρχούν.

Άλλη παράδοση συσχετίζει τον Περσέα και τον Διόνυσο, σε μια σχέση αντιπαλότητας παρόμοια με του Πενθέα στη Βοιωτία. Σύμφωνα με αυτήν ο Διόνυσος είχε πάει στην Αργολίδα αψηφώντας την κυριαρχία του ήρωα στον τόπο. Η μάχη μεταξύ τους ήταν σφοδρή. Από τη μια ο Διόνυσος, η γυναίκα του Αριάδνη, οι Μαινάδες, από την άλλη ο Περσέας, με συμπαραστάτη του την Ήρα, σκότωσε μια Μαινάδα και απολίθωσε την Αριάδνη δείχνοντάς της το κεφάλι της Μέδουσας. Με τη μεσολάβηση της Ήρας οι δυο άνδρες συμφιλιώθηκαν· ορίστηκε μάλιστα κοινή γιορτή με χορούς. Σύμφωνα με άλλη παράδοση ο Περσέας σκότωσε τον Διόνυσο και τον έριξε νεκρό στα νερά της Λέρνας. Αυτό  το τελευταίο δείχνει την ανθρώπινη πλευρά του Διόνυσου και  την γνώση που είχε κατακτήσει ο  Περσέας με την στήριξη των θεών και τη εφαρμογή της  μεθόδου της αποστασιοποίησης.

Αλλά  ας δούμε τι  αντικείμενα προμηθεύεται ο Περσέας  για να αντιμετωπίσει την Μέδουσα

Ο Περσέας φεύγει από την Σέριφο με ένα καράβι, με σκοπό να βρει την Γοργόνα Μέδουσα. Στη διαδρομή του, συναντά τη θεά Αθηνά και το θεό Ερμή, όπου πληροφορείται πως για να σκοτώσει την Μέδουσα θα πρέπει να προμηθευτεί:

  1. ) την περικεφαλαία του Άδη, ώστε αόρατος να πλησιάσει τον στόχο του
  2. ) το μαγικό σάκο που θα βάλει το τρομερό κεφάλι
  3. ) τα φτερωτά σανδάλια, επειδή η Γοργώ – Μέδουσα, έμενε σε βράχο, στη μέση της θάλασσας.
  4. ) την αστραφτερή ασπίδα, απ’ όπου θα έβλεπε το κεφάλι της Μέδουσας. Γιατί όποιος έβλεπε την Μέδουσα κατάματα πέτρωνε. Και τέλος…
  5. ) το κοφτερό σπαθί ή δρεπάνι, με το οποίο θα έκοβε τον σκληρό λαιμό της Γοργούς.

Δεν φτάνει που είναι δυνατός και αποφασισμένος. Χρειάζεται ετοιμασία, γνώση και τέχνη για να μπορέσει να νικήσει το κακό. Αποστασιοποιείται από το κακό και με έμμεσο τρόπο  σκοτώνει την Μέδουσα. Ο  Kimon Friar στο βιβλίο του Τα πέτρινα μάτια της Μέδουσας, αναλύει την άποψης του, ότι η Μέδουσα είναι η τέχνη και η τέχνη είναι ζωή.

Στη θανάτωση της Μέδουσας από τον Περσέα, διακρίνουμε τον αγώνα του δημιουργού να ανακαλύψει μια μορφή τέχνης ικανή να δαμάσει τις δυνάμεις που απειλούν να αποσυνθέσουν τον ίδιο και τον κόσμο. Μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί ο μύθος της Μέδουσας κλειδί ανάλυσης της δημιουργικής ιδιοσυγκρασίας. Σύμφωνα με τον μύθο ο Περσέας αποφεύγει το θανατηφόρο βλέμμα της Μέδουσας, κοιτάζοντας μέσα στην αστραφτερή ασπίδα του, εκεί που αντικατοπτρίζεται η πράξη του. Ο Περσέας λοιπόν προσεγγίζει την Μέδουσα λοξά και την σκοτώνει πριν να τον μεταμορφώσει σε πέτρινο άγαλμα. Αναλογικά και ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να κατακτήσει την μορφή του (την συμβολική Μέδουσα) άμεσα και με την λογική. Δεν μπορεί να αντικρύσει καταπρόσωπο το προσωπείο του διλήμματός του κι έτσι να οδηγηθεί σε σχετική μόνο βελτίωση του εαυτού του από σάρκα σε πέτρα, αλλά πρέπει να αναζητήσει το προσωπείο του με τον στοχασμό στην υποκειμενική ανάλυση της πράξης του. Ο Περσέας αποκεφαλίζει την Μέδουσα και σηκώνει ψηλά το προσωπείο της αποστρέφοντας ευλαβικά το βλέμμα του. Ο Μύθος μας λέει ότι από το αίμα της Μέδουσας ξεπήδησε ο Πήγασος. Το πλήρες έργο τέχνης που συμβολίζει ο Πήγασος – ένας ζωγραφικός πίνακας, ένα γλυπτό, ένα αντικείμενο περίτεχνα οργανωμένο – ξεπηδά στην οπτική πραγματικότητα, από το αίμα του Θανάτου και έτσι ο καλλιτέχνης λυτρώνεται από το όραμά του, όπως αναφέρει ο Ελληνιστής Kimon Friar, στα «Πέτρινα μάτια της Μέδουσας».

Ο μύθος της Σεμέλης

H Σεμέλη ήταν μία από τις τέσσερις κόρες του Κάδμου, ιδρυτή και βασιλιά της Θήβας, και της Αρμονίας, κόρης της Αφροδίτης και του Άρη. Είναι γνωστή επίσης με το εναλλακτικό όνομα «Λυσιθέα». Ήταν μητέρα του Διονύσου, ο οποίος ήταν ο καρπός του κρυφού γάμου της με τον Δία. Όταν η Ήρα έμαθε ότι ο Δίας ήταν κρυφά παντρεμένος με τη Σεμέλη, οργίστηκε και έβαλε σκοπό να τη σκοτώσει. ΜίαμέραεμφανίστηκεσεαυτήνμετημορφήτηςπαραμάναςτηςκαιδολεράτηνπαρότρυνεναζητήσειαπότοΔίαναεμφανιστείμπροστάτηςμετηθεϊκήτουμορφή, όπως εμφανίζεται στην Ήρα. Όταν η Σεμέλη του το ζήτησε, αυτός απερίσκεπτα θέλοντας να ικανοποιήσει την επιθυμία της, εμφανίστηκε ως θεός, προκαλώντας εκτυφλωτικό φως και κεραυνούς, οι οποίοι τη σκότωσαν. Ο Δίας τότε, πικραμένος από τον άδικο χαμό της, πήρε τον αγέννητο ακόμα Διόνυσο από την κοιλιά της και τον έραψε στον μηρό του για να τρέφεται από το αίμα του, ώσπου να γεννηθεί. Ο Διόνυσος, όταν πήρε τη θέση του ανάμεσα στους θεούς του Ολύμπου, έφερε τη μητέρα του από τον Άδη, η οποία μετά τη θεοποίησή της πήρε το όνομα Θυώνη.

Και οι δύο μύθοι Περσέας και Σεμέλη, αναφέρονται στο ίδιο θέμα με διαφορές σημαντικές που όμως  μας οδηγούν στις ίδιες αρχές. Ο άνθρωπος όταν βρίσκεται μπροστά  στις  άπειρες δυνατότητες του  και με ελεύθερη βούληση, αντιμέτωπος με τον εαυτόν του και με την φύση, χρειάζεται μια  έμμεση προσέγγιση της ζωής που του παρέχει η τέχνη,  για να μπορέσει να βρει την ισορροπία χωρίς να διώξει την εμπειρία από την ζωή.

Το θεϊκό στοιχείο, μεταφράζεται «ως το άγνωστο μέρος  της αλήθειας».  Ο άνθρωπος αφού δεν γνωρίζει όλη την αλήθεια, δεν μπορεί να απορρίψει μέρος της. Αν υπάρχει θεός, δεν υπάρχει σε αναγνωρίσιμη μορφή και αν δεν υπάρχει,  ο άνθρωπος δεν πρέπει να ταράζεται από την απώλεια αυτή.

Ο Ευριπίδης κατά τον  Κarl Reinhardt(*5) είναι λιγότερο ένας ποιητής άμεσης διαμαρτυρίας, απ ‘ό, τι ένας nihilist(*6), ένας υπαρξιακός ασκούμενος του θεάτρου του παράλογου, αφιερωμένος στην αποκάλυψη της φλυαρίας των πνευματικών και γλωσσικών στρατηγικών με τις οποίες οι άνθρωποι παλεύουν να κατανοήσουν την κατάστασή τους. H  άποψη αυτή, εν μέρει με βρίσκει σύμφωνη μόνο γιατί συμπληρώνει τον συλλογισμό μου ότι, ο Ευριπίδης με τον τρόπο πoυ πλησίασε τους ήρωες, του ανοίγει τον δρόμο του θεάτρου στο παράλογο. Γι΄ αυτό τον θεωρώ πρόδρομο, ακριβώς γιατί μπόρεσε να δει την ασυνέπεια του ανθρώπου. Την έφερε στην επιφάνεια με το συλλογικό του έργο, και τόνισε  την προσήλωσή στην αποτύπωση, αποκάλυψη και απογύμνωση της φύσης του ανθρώπου. Η ίδια η φύση που με μια παράλογη λογική ανατρέπει ότι δημιούργησε, μέσα στον άπειρο χρόνο έτσι και ο άνθρωπος μέρος της φύσης αυτής, κατευθύνεται από το ίδιο υλικό και καλείται να ζήσει κάτω  από την αστάθεια της ισορροπίας.

Επίλογος

Ο Διόνυσος, συμβολίζει τις εκστατικές εμπειρίες που θραύοντα δεσμά του εγώ. Επίσης προτείνει και υπόσχεται, την αποκατάσταση της κατακερματισμένης ενότητας του ανθρώπου και βοηθά  στην αποδοχή της τελικής εξόδου. Η μεταμόρφωση του Πενθέα, σε γη, αέρα, νερό, φως,  η αποδόμηση και επιστροφή  του σε μια πρωτο-ΰλική μορφή, δεν γίνεται ομαλά με τον  φυσικό θάνατο, αλλά μέσα από μια βίαιη και ασυνείδητη πράξη. Όμως η μεταμόρφωση είναι η μόνη οδός, η αποτελεσματική οδός σε όποια μορφή και αν προκύψει. Όλα αλλάζουν  – η πρώτη αρχή και η τελευταία- σύμφωνα και με τον  Εφέσιο φιλόσοφο τον Ηράκλειτο, ‘τα πάντα ρεί’. Η τέχνη έρχεται να υπερβεί την ζωή  και τον θάνατο με μία έμμεση πρόταση. Ο Διόνυσος μιλάει με μεταφορά, για το πέρασμα από τον εφηβικό ναρκισσισμό  στον κόσμο του πλήρους ανθρώπου. Ο άνθρωπος συναντά την ύπαρξη του όταν βγει από τον εαυτόν του μέσω της επαφής του με την φύση, και την προσφορά στους άλλους. Στο στάδιο  όμως της προ ύπαρξης, της  μη συνεκτικότητας του εαυτού του, αυτός ο νάρκισσος άνθρωπος, δεν δεσμεύεται από καμιά αλληλεγγύη και κανένα καθήκον απέναντι στους άλλους.

Το  Δοκίμιο –Αφήγημα-Σημειώσεις,  ‘Αυτός που γεννήθηκε δύο φορές’  είναι μια ελεύθερη προσέγγιση στις Βάκχες του Ευριπίδη και  μια προτροπή  για να διαβαστεί  η πολύ-επίπεδη  μελέτη του έργου του. Κατά την γνώμη μου, είναι  ένα πυκνό βιβλίο ευχών και προσευχών. Δεν φιλοδόξει το δοκίμιο αυτό να αναλύσει όλο το έργο αλλά  επικεντρώνεται σε ένα  κεφαλαιώδες στοιχείο από τα πολλά που θίγει το κείμενο των Βακχών: Την διαδικασία της μεταμόρφωσης στην τέχνη  και κατ΄ επέκταση στην ζωή, ως εργαλείο επιβίωσης, υλικό και πνευματικό.

Αθήνα  2019

 

Σημειώσεις

1*persona(θέατρο)  α. το προσωπείο, η μάσκα ενός ηθοποιού.
β. η εικόνα που θέλει να προβάλλει κάποιος προς τους άλλους για τον εαυτό του η εσκεμμένα καλλιεργεί.
*2.Τα καρναβαλικά έθιμα, τα αναφέρω  μόνο και μόνο, για να δείξω την σχέση τους με τα αρχαία έθιμα  που είναι η μυθολογία την εποχή εκείνης. Η αποστασιοποίηση είναι  ένα ζητούμενο στην τέχνη. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης  την επιδιώκει και κρατά απόσταση από το έργο του  και έτσι μπορεί να εμβαθύνει στο θέμα μου και να μπαινοβγαίνει σε ψυχοσωματικές καταστάσεις χωρίς συναισθηματισμούς  και διατηρώντας  το νευρικό του σύστημα ακέραιο και το πνεύμα του  καθαρό. Τα καρναβαλικά έθιμα,   χρονολογούνται, από την αρχαιότητα και έχουν ακριβώς αυτόν το σκοπό την αποστασιοποίηση όλο τον χρόνο και κάποιο μέρες την απελευθέρωση των  καταπιεσμένων συμπεριφορών και ένστικτων  όσα έχουν σχέση με τον αναπαραγωγή και την επιβίωση του είδους. Το θέατρο μεγάλωσε αυτό το διάστημα με  τις παραστάσεις όλη την διάρκεια  του χρόνου.
*3 Kimon Friar  Τα πέτρινα μάτια της Μέδουσας. Εκδόσεις:   Καστανιώτης
*4 http://mythoitoukosmou.weebly.com/piepsilonrhosigmaepsilonalphasigmaf-muepsilondeltaomicronupsilonsigmaalpha.html
http://www.komvos.edu.gr/mythology/ent4/perseas.htm
*5. karl Reinhardt.https://en.wikipedia.org/wiki/Karl_Reinhardt_(philologist)
*6. Νihilist- Nihilism  https://en.wikipedia.org/wiki/Nihilism
https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Philosophers_of_nihilism

Βιβλιογραφία
Ο Γιώργος Χειμωνάς και η Τραγωδία. εκδ. Ελάτη 2003
Το Άγιο και ιερό   Ευαγγέλιο κατά τον  Ματθαίο. εκδ.  Ροδακιό 1996
Αρχαία Ελληνική τραγωδία  Θεωρία και πράξη. εκδ. Gutenberg 2οο8
Μύθος και  θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα. εκδ. Σμίλη 2000
Βάκχες Ευριπίδη. Μετάφραση Γ. Χειμωνάς. εκδ.  Καστανιώτης.
Όψεις και θέματα της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας. εκδ. Δημ. Ν .Ππαδήμας.
Εμμ. Λεβινάς, Από την ύπαρξη στο υπάρχον. εκδ. Ίνδικτος 1996
Φιλίπ Σερράρντ. Άνδρας και γυναίκα η Μυσταγωγία τους.  Μετάφρ. Αναστασία Μοροζίνη, εκδ. Ντενίζ Χαρβέϊ 1987
Ευριπίδης.  εκδ.  Βιβλιοθήκη αρχαίων συγγραφέων Ι. Ζαχαρόπουλος.
John Donne.  Biathanatos, εκδ. Βάνιας 1994
A.G. Grayling. The meaning of things. Published by phoenix 2001
Η Πολιτική τέχνη τη Ελληνικής τραγωδίας.  εκδ.  Α. Καρδαμίτσα 1997
Φώτης  Τερζάκης. Τα ονόματα του Διόνυσου. εκδ. Οξύ  2000
Η Ελληνική πόλις και η δημιουργία  της δημοκρατίας. εκδ Γενική Γραμματεία της  νέας γενιάς.

Søren Kierkegaard. Diary of a Seducer.  Deluxe Edition 1999

Μετάφ. Alastair Hannay

©Μαρία Πανούτσου. Δοκίμιο, για την Μεταμόρφωση  στην Τέχνη και στην Ζωή.

(Το Δοκίμιο  παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Κλίβανος –περιοδικό επιθεώρησης γραμμάτων και τεχνών).

 

 

Διαβάστε ὀλα κείμενα της Μαρίας Πανούτσου →