Πλανητάριο, Adrienne Rich, απόδοση- επίμετρο Μαργαρίτα Παπαγεωργίου

Πλανητάριο

 

Με τη σκέψη στην Caroline Herschel (1750—1848)
 αστρονόμο, αδερφή του  William˙ και στις άλλες.

Μια γυναίκα με τη μορφή ενός τέρατος
ένα τέρας με τη μορφή μιας γυναίκας
οι ουρανοί είναι γεμάτοι από αυτά

μια γυναίκα «μέσα στο χιόνι
ανάμεσα στα Ωρολόγια και τα όργανα
μετρώντας  τη γη με ραβδιά»

στα 98 της χρόνια να έχει ανακαλύψει
8 κομήτες

εκείνη που την όριζε η σελήνη
όπως κι εμάς
που ανυψωνόταν  στον νυχτερινό ουρανό
καβαλλικεύοντας γυαλισμένους φακούς

Γαλαξίες γυναικών, εκεί πάνω
για να πληρώσουν για την παραφορά τους
πλευρά παγωμένα
σε εκείνα τα διαστήματα του νου

Ένα μάτι,

———–“ρωμαλέο, ακριβές και απόλυτα σίγουρο»
———–μέσα από τα τρελά δίκτυα του Ουράνιμποργκ

———————————–που ανίχνευσε τον ΝΟΒΑ

κάθε ώθηση φωτός που εκρήγνυται

μέσα απ’ τον πυρήνα
όπως η ζωή που ξεπετάγεται από μέσα μας

———–ψιθυρίζοντας  ο Tycho στο τέλος
———–«Ας μη φανεί πως έζησα εις μάτην»

Όσα βλέπουμε, βλέπουμε
και όραση σημαίνει αλλαγή

το φως που ζαρώνει ένα βουνό
και αφήνει έναν άνθρωπο ζωντανό

Καρδιοχτύπι του πάλσαρ
καρδιά που ιδρώνει μέσα στο κορμί μου

Εκπομπές ραδιοκυμάτων
που συρρέουν από τον Ταύρο

———–Βομβαρδίζομαι κι όμως  Στέκομαι όρθια

Έχω σταθεί σε όλη μου τη ζωή στο
μονοπάτι κατευθείαν απέναντι σ ένα συσσωρευτή από σήματα
της ακριβέστερα εκπεμπόμενης της πιο
αμετάφραστης γλώσσας του σύμπαντος
Είμαι ένα γαλακτικό νέφος τόσο πυκνό τόσο ενδοσπει
ροειδές  που ένα κύμα φωτός χρειάζεται 15
χρόνια για να ταξιδέψει μέσα από εμένα    Και το
έχει κάνει Είμαι ένα όργανο με τη μορφή

μιας γυναίκας που προσπαθεί να μεταφράζει παλμούς
σε εικόνες    για την ανακούφιση του σώματος

και την ανακατασκευή του νου.

1968
*
Adrienne Rich, «Planetarium»  from Collected Poems: 1950-2012. Copyright © 2016 by The Adrienne Rich Literary Trust.  Copyright © 1971 W. W. Norton & Company, Inc. Reprinted by permission of W. W. Norton & Company, Inc..
Το πρωτότυπο ποίημα στην αγγλική γλώσσα βρίσκεται εδώ: https://www.poetryfoundation.org/poems/46568/planetarium-56d2267df376c

Επίμετρο  

Το 1968 η  Άντριεν Ριτς/Adrienne Rich  αφιέρωσε το ποίημα «Πλανητάριο» στη μνήμη της αστρονόμου Caroline Herschel,  αλλά και όλων των άλλων γυναικών –  όχι μόνο στον επιστημονικό χώρο-, που έχουν παραμείνει στην αφάνεια στο πλαίσιο μιας  ανδροκρατούμενης κοινωνίας.

Η Κάρολιν Χέρσελ/Caroline Herschel (1750- 1848 Γερμανία) ήταν αστρονόμος επιστήμονας  η οποία στα 98 χρόνια ζωής της είχε ανακαλύψει οχτώ κομήτες και τρία νεφελώματα. Παρόλα αυτά, παρέμεινε στη σκιά του αδερφού της William, αστρονόμου,  γνωστού  για την ανακάλυψη του πλανήτη Ουρανού.  Τα δυο αδέρφια κατασκεύασαν μεγάλα τηλεσκόπια κι έκαναν αστρονομικές έρευνες κι ανακαλύψεις. Η Caroline ήταν αφοσιωμένη στην αστρονομική μελέτη κι έκανε όλη τη σκληρή δουλειά για τον αδερφό της ωστόσο η ίδια δεν χαρακτήριζε τον εαυτό της επιστήμονα:  « Δεν είμαι τίποτα», έγραφε. «Δεν έχω κάνει τίποτα το ιδιαίτερο˙  ό,τι γνωρίζω, το οφείλω στον αδερφό μου. Είμαι το εργαλείο που εκείνος έχει πλάσει για να τον εξυπηρετεί.»  Για την δουλειά που έκανε, δικά της λόγια ήταν πως εργαζόταν  «μέσα  στο χιόνι/ανάμεσα στα Ωρολόγια και τα όργανα/ ή μετρώντας  τη γη με ραβδιά»  όπως γράφει η Adrienne Rich  στο ποίημα. 1

To 1967, ένα χρόνο πριν να γράψει το ποίημα αυτό η Adrienne Rich, συνέβη ένα σχετικό περιστατικό. H Τσόσελυν Μπελλ/Jocelyn Bell, Βορειοϊρλανδή αστροφυσικός, όταν ήταν διδακτορική φοιτήτρια 23 χρονών ανίχνευσε για πρώτη φορά ραδιοκύματα από αστέρα Πάλσαρ. Για την ανακάλυψη αυτή ο επιβλέπων καθηγητής Antony Hewish βραβεύτηκε με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1967 μαζί με τον αστρονόμο Martin Ryle. Η Bell αγνοήθηκε.  Η ίδια είπε αργότερα ότι ήταν επίμονη στην αναφορά του σήματος, καθώς αντιμετώπιζε τον σκεπτικισμό του Antony Hewish,  ο οποίος δεν την προσκαλούσε ούτε στις σχετικές συναντήσεις του με τον Ryle. Το 1977 η ίδια η Jocelyn Bell  φαίνεται να μην αντιλαμβάνεται το δικό της επίτευγμα, δίνοντας κατά κάποιο τρόπο «άφεση»στον επιβλέποντα καθηγητή της, λέγοντας ότι «πιστεύω ότι θα υποβάθμιζε τα Βραβεία Νόμπελ η βράβευση με αυτά ερευνητών φοιτητών, εκτός από πολύ εξαιρετικές περιπτώσεις, και δεν πιστεύω ότι αυτή είναι μία από εκείνες. Τέλος, δεν είναι κάτι που με αναστατώνει την ίδια – στο κάτω-κάτω έχω εξαίσιους ομοιοπαθείς, έτσι δεν είναι;!».

Ωστόσο, το 2018, 51 χρόνια αφότου της έκλεψαν το Νόμπελ, η Jocelyn Bell έλαβε επιτέλους, το ειδικό βραβείο για τα μεγάλα επιτεύματα στον τομέα της Θεμελιώδους Φυσικής. Είναι ο τέταρτος επιστήμονας που παίρνει αυτό το βραβείο με τον Stephen Hawking και τους επιστήμονες του CERN να προηγούνται. Σε συνέντευξή της δήλωσε πως μετά από την εμπειρία της ως επιστήμονας γυναίκα, θα ήθελε να αξιοποιήσει το χρηματικό έπαθλο του βραβείου (3 εκατομμύρια δολλάρια) για την άρση του «λανθάνοντος γυναικείου ρατσισμού» που ακόμα κυριαρχεί στο πεδίο των επιστημών.

Το «Ουράνιμποργκ» συσχετίζεται με τον Τύχο Μπράχε/Tycho Brahe, δανό αστρονόμο, αστρολόγο και αλχημιστή. Ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε και μελέτησε τον περίφημο καινοφανή αστέρα (ΝΟΒΑ) το 1572. Με χορηγία από τον βασιλιά της Δανίας, έκτισε έναν μεγαλοπρεπή πύργο, τον «Ουράνιμποργκ» («Κάστρο του Ουρανού»), στο οποίο και εγκατέστησε τυπογραφείο, εργοστάσιο χάρτου και αστεροσκοπείο στο όνομα «Στέλμπουργκ» («Πύργος των Αστέρων»). Στα εργαστήριά του προσέλαβε ως βοηθούς πολλούς επιστήμονες ανάμεσα στους οποίους και η αδελφή του Σοφία Μπράχε και δύο ακόμα γυναίκες οι οποίες έχουν παραμείνει αφανείς στον επιστημονικό χώρο.  Η φράση για ένα μάτι «ρωμαλέο, ακριβές και απόλυτα σίγουρο», αποδίδεται στον Τύχο Μπράχε,  όταν έλεγε ότι η νέα τότε, επιστήμη της αστρονομίας ήταν μια ανδροπρεπής απασχόληση, όπως και κάθε εμπειρική, επιστημονική θεώρηση. Η Adrienne Rich,  υπερβαίνοντας την διχοτόμηση αρσενικού/θηλυκού,  στο ποίημα «Πλανητάριο» αποδίδει αυτόν τον χαρακτηρισμό στο στόμα της Χέρσελ και των άλλων γυναικών, και στο δικό της ως ποιήτριας,  όπως κάνει και με τα τελευταία λόγια του Τύχο Μπράχε πριν πεθάνει: «Let me not seem to have lived in vain.»/ «Ας μη φανώ ότι έζησα εις μάτην». 3

Όσον αφορά τον τελευταίο στίχο του ποιήματος «Πλανητάριο» σχετική είναι η ανάλυση της καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Azusa Pacific University, Cheri Colby Langdell για την ποίηση της Adrienne Rich :
«Η ποίηση θεραπεύει, ανακατασκευάζει, και καταργεί τις διακρίσεις σε ανθρώπινα μυαλά και σώματα. Ανακατασκευάζει το μυαλό ώστε να σκέφτεται πιο δημιουργικά και με μεγαλύτερη φαντασία. Ο ποιητής, όπως ο αστρονόμος, προσλαμβάνει τους παλμούς  της γνώσης ή της πληροφορίας από κάποια υψηλότερη πηγή πνεύματος. […] από κάθε μορφή γλώσσας που μεταφράζει «παλμούς σε εικόνες». Οι νέες μορφές, θα είναι αντισυμβατικές, θραυσματικές με την έννοια ότι εκπροσωπούν μια πραγματικότητα που βρίσκεται σε μια εξελικτική διαδικασία  εν μέσω ταραχώδους αλλαγής και ανάπτυξης.

Η Adrienne Rich είναι απόλυτα ταγμένη στην ιδέα της αλλαγής, στη δυναμική εξέλιξη της αναπτυσσόμενης συνειδητοποίησης από πλευράς των γυναικών της ίδιας τους της ταυτότητας˙ αυτό το ποίημα είναι μία προσωπική, αν και ριζοσπαστική διακήρυξη ανεξαρτησίας, που καταγράφει τις δικές της ενδόμυχες πτυχές της φεμινιστικής επανάστασης.» 4

Θα κλείσω αυτό το επίμετρο για «τα πίσω από τους στίχους» του ποιήματος «Πλανητάριο» της Adrienne Rich  με τους πρώτους στίχους του, για τους οποίους γράφει σχετικά η ποιήτρια, κριτικός και καθηγήτρια λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, Cynthia Hogue:

«Στη θέα ενός αστερισμού με τη μορφή μιας γυναίκας, οι άνδρες βλέπουν ένα τέρας (ή αντίστροφα) και αυτό αποτελεί την αλήθεια. Το προβληματικό ζήτημα που η Rich προβάλλει στο ποίημα αυτό είναι το πώς οι γυναίκες δαιμονοποιούνται ή εξιδανικεύονται στο όνομα της γνώσης, κι ότι καιρός είναι να ξεκινήσουν να εικονο-ποιούν [imag(in)e] οι ίδιες τους εαυτούς τους μέσα στο πεδίο της ιστορίας.» 5

 

©Μαργαρίτα Παπαγεωργίου

***

Πηγές από όπου μετέφρασα χωρία για το Επίμετρο:

1.https://digital.library.upenn.edu/women/herschel/memoir/memoir.html

https://www.brainpickings.org/2017/04/27/janna-levin-reads-planetarium-by-adrienne-rich/

  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Jocelyn_Bell_Burnell

https://www.smithsonianmag.com/smart-news/decades-after-being-passed-over-nobel-jocelyn-bell-        burnell-gets-her-due-180970248/

  1. http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit3/watershed.html
  2. Adrienne Rich: The Moment of Change, Cheri Colby Langdell
  3. Scheming Women: Poetry, Privilege, and the Politics of Subjectivity, Cynthia Hogue ,