Isaac Bashevis Singer, Το πιστοποιητικό ―από τον Γρηγόρη Τεχλεμετζή

Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, Το πιστοποιητικό, μεταφρ. Σταύρος Νικολαΐδης/ εκδόσεις Κριτική 2025

Η μεσοπολεμική κοινωνία των Εβραίων

Η κυκλοφορία παλιών, κλασσικών σπουδαίων έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας μας φέρνει σε επαφή με εγνωσμένα έργα και συγγραφείς και με την αναγνωστική απόλαυση. Έτσι συμβαίνει και με την ελληνική μετάφραση του βιβλίου το πιστοποιητικό του νομπελίστα Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ, του Πολωνοεβραίου συγγραφέα που έζησε για πολλά χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, μα παρ’ όλα αυτά εξακολουθούσε να γράφει στη μητρική του εβραϊκή διάλεκτο γίντις, κάτι χαρακτηριστικό για τη σημασία που έδινε στην καταγωγή του και που αντανακλάται έντονα στο παρόν βιβλίο.

Το μυθιστόρημα, όπως μας λέει στον επίλογό του ο μεταφραστής του από την γλώσσα των γίντις Leonard Wolf, έχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα, από τη νεανική περίοδο της ζωής του στην Πολωνία, αν και δημοσιεύτηκε αργότερα. Ο ήρωάς του, ο νεαρός Νταβίντ, συγγραφέας στα πρώτα του βήματα, επιστρέφει στη Βαρσοβία του 1920 -στην οποία είχε περάσει τα παιδικά του χρόνια-, προσπαθώντας να αποφύγει την κλειστοφοβική επαρχία που κατοικούσε τα τελευταία χρόνια και να ικανοποιήσει τα συγγραφικά του όνειρα. Είναι άνεργος και άφραγκος και βρίσκει στήριγμα σε μια παλιά του γνωστή, τη Σόνια, και σε μια σειρά από γνωριμίες που κάνει με άτομα της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, τα οποία διακρίνονται από υψηλό μορφωτικό και πνευματικό επίπεδο και πολλά από αυτά εμπλέκονται στις σύγχρονες ιδεολογικές τάσεις της εποχής, όπως ο κομουνισμός, με τον διεθνισμό και αθεϊσμό του, διατηρώντας και σχέσεις με τη νεοσύστατη Σοβιετική Ένωση, ενώ άλλοι μένουν πιστοί στην εβραϊκή παράδοση και θρησκεία, η οποία διαποτίζει τη ζωή τους. Προσπαθεί να βγάλει ένα πιστοποιητικό για να μεταναστεύσει στην πατρογονική Παλαιστίνη, ελπίζοντας σε ένα καλύτερο μέλλον, στην προσπάθειά του συνάπτει έναν λευκό γάμο και εμπλέκεται σε μια σειρά από ερωτικές περιπέτειες, οι οποίες διανθίζουν την πλοκή.

Ο νεαρός Νταβίντ βρίσκεται σε υπαρξιακή αναζήτηση του νοήματος της ζωής του, της συγγραφικής και ιδεολογικής του ταυτότητας, μέσα στον τρικυμιώδη και ρευστό κόσμο του μεσοπολέμου, ο οποίος αναζητά λύσεις, με τον αντισιωνισμό να θεριεύει, ενώ τα σοσιαλιστικά ιδεώδη αδυνατούν να του προσφέρουν ιδεολογικές και πολιτικές λύσεις, καθώς οι φορείς τους κάποτε συγκρούονται με τους Εβραίους αδελφούς του και τη θρησκεία τους, τους οποίους και διώκουν. Οι Εβραίοι της Βαρσοβίας δημιουργούν μια άτυπη κοινότητα, τα μέλη της οποίας δικαιολογημένα αλληλοβοηθιούνται, μια και φέρουν και την κοινή τους κουλτούρα. Το βιβλίο είναι πλημυρισμένο από στοιχεία της εβραϊκής θρησκείας και παράδοσης και, επίσης, με διάφορα ιστορικά στοιχεία της εποχής, τα οποία ο μεταφραστής τα επεξηγεί με μια σειρά από χρήσιμες διευκρινιστικές υποσημειώσεις. Πλουσιότερες και ιδιαίτερα κατατοπιστικές είναι αυτές που αναφέρονται στην ιουδαϊκή θρησκεία και παράδοση. Η τεχνική αυτή του συγγραφέα καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το στίγμα του βιβλίου.

Το έργο έχει στοιχεία ρεαλισμού που αποτυπώνουν την οικονομική κρίση και τις σκληρές και συχνά ακραίες συνθήκες του μεσοπολέμου, ενώ ο φτωχός, νεαρός εβραίος Νταβίντ αναζητά τη «γη της επαγγελίας του», νοιώθοντας έντονες τις φυλετικές του ρίζες και έρχεται αντιμέτωπος με μια σειρά γραφειοκρατικών προβλημάτων και οικονομικών εμποδίων σε μια αγωνιώδη μυθιστορηματική πλοκή. Ο σκληρός εξωτερικός κόσμος ανταγωνίζεται τις θελήσεις του, ενώ ο ίδιος συχνά είναι μπερδεμένος και δεν έχει ξεκαθαρίσει τι ακριβώς θέλει.

Το μυθιστόρημα, δημοσιευμένο για πρώτη φορά το 1967 και άγνωστο πότε έγινε η πρώτη του γραφή, εκ πρώτης όψεως μοιάζει με μια παλιομοδίτικη ιστορία του μεσοπολέμου με φασίστες, Εβραίους, κουμουνιστές και αντισημίτες διαφόρων ιδεολογιών, εντούτοις έχει πολλά να μας μάθει για το παρελθόν και την εποχή και, διαμέσου αυτών, να κρίνουμε ιδέες και καταστάσεις που έχουν γενικότερη ισχύ, καθώς οι ιδεολογικές τους προβολές φτάνουν και στο παρόν μας, ενώ πάνω του κρέμονται η διαχρονικότητα της φιλοσοφίας του Σπινόζα και του Καντ.

Οι φλεγματικές παρατηρήσεις του πρωτοπρόσωπου αφηγητή και οι ιδεολογικές του συζητήσεις είναι αυτές που σε μεγάλο βαθμό στηρίζουν την οπτική του βιβλίου. Συνήθως έχουν άτυπο και σύντομο χαρακτήρα, χωρίς δοκιμιακή εμβάθυνση –όπως άλλωστε αναμένεται σε ένα μυθιστόρημα- και επιδιώκουν τη διανοητική διέγερση του αναγνώστη και τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων που τις εκστομίζουν ή την απόδοση της νοοτροπίας και του παλμού των κοινωνιών της εποχής. Παράπλευρα, αλλά ουσιαστικά, μαθαίνουμε και κρίνουμε πολιτικές, φιλοσοφικές, λογοτεχνικές και κοινωνικές απόψεις και θεωρίες. Η αντίληψη του χρόνου και του χώρου από τον Σπινόζα και ο πανθεϊσμός του, οι κατηγορίες της λογικής και η ηθική του Καντ, ο θεός και η Ιουδαϊκή Καμπάλα και διάφορα υπαρξιακά και πανανθρώπινα ερωτήματα μοιάζουν να είναι έμμεσοι πρωταγωνιστές. Αυτή είναι η έννοια του μυθιστορήματος εποχής, που είναι άλλη από αυτή του επιστημονικού δοκιμίου και ο Σίνγκερ μοιάζει να το έχει απόλυτα ξεκαθαρισμένο στο μυαλό του.

Το βιβλίο έχει «εκπληκτική ταχύτητα και σφρίγος», όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο από ένα απόσπασμα κριτικής των Times. Η πλοκή του στηρίζεται στην αγωνιώδη προσπάθεια του Νταβίντ να αποκτήσει το πολυπόθητο πιστοποιητικό και στα πάσης φύσης αδιέξοδά του. Στο τέλος, μάλιστα, αποκτά ιλιγγιώδη ταχύτητα, με απρόσμενες ανατροπές, ανάμεσα σε σύντομες άλλα μεστές περιγραφές. Παρ’ όλα αυτά πιστεύω ότι αποδίδει πλέρια τους χαρακτήρες και τα γεγονότα και, κυρίως, σε καμία στιγμή δεν κουράζει τον αναγνώστη (για τον αναγνώστη δεν γράφεται το έργο;), κάτι που φαντάζομαι θα αξιολόγησε η επιτροπή για το Νόμπελ.

Συνοψίζοντας, βιβλίο πλούσιο, πνευματώδες, με αγωνιώδη πλοκή και ιδιαίτερο στίγμα είναι το παρόν, το οποίο επάξια συγκαταλέγεται στην άριστη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα.

________
Ο Γρηγόρης Τεχλεμετζής ζει στην Αθήνα. Σπούδασε χημικός στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι απόφοιτος του κοινού μεταπτυχιακού προγράμματος Δημιουργικής Γραφής του ΕΑΠ και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας. Η μεταπτυχιακή του εργασία είχε θέμα την ψυχαναλυτική κριτική της λογοτεχνίας και την εφαρμογή της στην πεζογραφία του Μάριου Χάκκα.
Πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 2004 με τη συμμετοχή του στην ανθολογία διηγημάτων του Β΄ Λογοτεχνικού Διαγωνισμού Αντώνης Σαμαράκης (εκδόσεις Καστανιώτης). Κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλά Λογοτεχνικά περιοδικά (έντυπα και διαδικτυακά). Έχει παρουσιάσει βιβλία συναδέλφων του σε λογοτεχνικές εκδηλώσεις. Βιβλία του: Οι συλλογές διηγημάτων Η όψη (Γκοβόστης 2010) και Μυθολογήματα και έντεκα πλην ένα μικρά πεζά (Κέδρος 2021) και τα μυθιστορήματα Αφιερωμένο στην Έλενα (Ηριδανός 2007) και Ο Αρχίλοχός του (το μόνο ιστορικό μυθιστόρημα για τον ποιητή/ Γαβριηλίδης 2016). Από το 2011 διευθύνει το Λογοτεχνικό Περιοδικό Ο Σίσυφος. Επίσης ασχολείται με την κριτική λογοτεχνικών έργων ποίησης και πεζογραφίας, δημοσιεύοντας κείμενά του σε Λογοτεχνικά Περιοδικά. Έχει επιμεληθεί πολλά αφιερώματα στον Σίσυφο για Έλληνες/ίδες λογοτέχνες/ιδες. Συμμετείχε με κείμενά του σε αφιερώματα περιοδικών και συλλογικών εκδόσεων.
Από τις εκδόσεις Κέδρος μόλις κυκλοφόρησε το διπλό ιστορικό του μυθιστόρημα Δρόμοι: Κασσιανή και Λεόντιον. / Επικοινωνία με τον συγγραφέα: tehlemetzis@gmail.com